„Ég hef einfaldlega talið fara betur á því að þessi veiting ríkisborgararéttar sé gerð með stjórnvaldsákvörðun frekar en lagasetningu,“ sagði Sigríður Á. Andersen, þáverandi dómsmálaráðherra, í samtali við mbl.is 1. janúar 2018. Alþingi hafði þá skömmu áður með lagasetningu veitt tugum manna íslenzkan ríkisborgararétt samkvæmt hefð en Sigríður kaus hins vegar að sitja hjá þegar greidd voru atkvæði um löggjöfina ásamt sex öðrum þingmönnum.
Taldi Sigríður að breyta þyrfti fyrirkomulaginu varðandi veitingu Alþingis á ríkisborgararétti þannig að það yrði aðeins í sérsökum tilfellum en ekki fastur liður árlega. „Vitanlega verður það alltaf þannig að Alþingi mun geta sett lög um veitingu ríkisborgararéttar. Það verður ekki tekið af þinginu. Síðan kunna að koma upp sérstakar aðstæður þar sem eðlilegt og sanngjarnt getur talist að Alþingi setji lög um veitingu ríkisborgararéttar í einstökum tilfellum.“
Málið snerist ekki sízt um gagnsæi og jafnræði. Tilviljanakennt væri þannig til að mynda hversu margir fengju ríkisborgararétt í gegnum Alþingi. „Ég vil árétta að ekki er verið að leggja til að taka þetta vald af Alþingi enda verður það ekki gert. Það er heldur ekki um að ræða einhverja takmörkun á veitingu ríkisborgararéttar heldur einfaldlega að allar umsóknir séu afgreiddar með sambærilegum hætti allajafna nema mjög ríkar ástæður séu til þess að víkja frá því.“
Fyrirkomulagið varðandi veitingu Alþingis á ríkisborgararétti er frá þeim tíma þegar þingið sá alfarið um að veita hann áður en komið var á faglegri og gegnsærri stjórnsýslu í þeim efnum fyrir nokkrum áratugum síðan. Það virkar þannig að nefnd þriggja þingmanna fer yfir umsóknir um ríkisborgararétt til þingsins og leggur síðan fram lagafrumvarp tvisvar á ári með lista yfir einstaklinga sem lagt er til að fái hann. Með fylgir þó hvorki rökstuðningur né fylgigögn.
Fleiri þingmenn hafa gagnrýnt fyrirkomulagið í gegnum tíðina á sömu nótum. „Það er skringilegt að Alþingi sé að skipta sér af þessum málaflokki á þennan hátt og ég myndi mjög gjarnan vilja sjá að hægt sé að veita ríkisborgararétt með undanþágum, eins og við erum að gera hér, á annan veg,“ sagði Birgitta Jónsdóttir, þáverandi þingmaður Pírata, til dæmis þegar hún kvaddi sér hljóðs á Alþingi við afgreiðslu frumvarps um veitingu ríkisborgararéttar 31. maí 2017.
„Það er dálítið ankannalegt að sitja og vera að útdeila ríkisborgararétti með þessum hætti, verandi stjórnmálamaður, og það er að minnsta kosti sjálfsagt að fara yfir það hvort að hægt er að afgreiða þessi mál með öðrum hætti,“ sagði Páll Magnússon, þáverandi þingmaður Sjálfstæðisflokksins, við mbl.is 2. janúar 2018 en hann hafði þá setið í þriggja manna nefnd allsherjar- og menntamálanefndar þingsins sem gert hafði tillögu að veitingu ríkisborgararéttar.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Ljósmynd: Íslenzk vegabréf. Eigandi: Hjörtur J. Guðmundsson)