Fram kemur á fréttavef Ríkisútvarpsins í dag að samkvæmt hefðinni sé það „oftast þannig að utanríkisráðuneytið fari til næst stærsta flokksins.“ Fyrir vikið er því spáð í fréttinni að utanríkisráðuneytið fari til Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, formanns Viðreisnar. Vitanlega kann sú að verða raunin og vissulega var hefðin áður sú að utanríkisráðuneytið væri talið annað mikilvægasta ráðuneytið sem gengi til næststærsta flokksins eða þess flokks sem fengi ekki forsætisráðuneytið.
Hins vegar hefur þetta ekki verið hefðin frá myndun ríkisstjórnar Samfylkingarinnar og Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs í kjölfar þingkosninganna 2009. Þá varð Jóhanna Sigurðardóttir, þáverandi formaður Samfylkingarinnar, forsætisráðherra en Steingrímur J. Sigfússon, þáverandi formaður VG, fjármálaráðherra. Utanríkisráðunneytið féll hins vegar einnig í skaut Samfylkingarinnar. Fjármálaráðuneytið hefur síðan verið álitið annað mikilvægasta ráðuneytið.
Hið sama átti sér stað þegar Sjálfstæðisflokkurinn og Framsóknarflokkurinn mynduðu ríkisstjórn eftir þingkosningarnar 2013. Flokkarnir fengu jafnmarga þingmenn en Sjálfstæðisflokkurinn nokkru meira fylgi í prósentum talið. Hins vegar varð Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, þáverandi formaður Framsóknarflokksins, forsætisráðherra og Bjarni Benediktsson, formaður Sjálfstæðisflokksins, fjármálaráðherra. Framsókn fékk hins vegar einnig utanríkisráðuneytið.
Fyrirkomulagið í skammlífri ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, Viðreisnar og Bjartar framtíðar 2016 fylgdi sömu forskrift varðandi mikilvægi ráðuneyta. Bjarni varð forsætisráðherra og Benedikt Jóhannesson, formaður Viðreisnar, fjármálaráðherra en ekki utanríkisráðherra. Þá varð Óttarr Proppé, formaður Bjartrar framtíðar heilbrigðisráðherra. Utanríkisráðuneytið fór til Sjálfstæðisflokksins og hefur þannig gjarnan fallið í skaut þess flokks sem haft hefur forsætisráðuneytið.
Hliðstætt var uppi á teningnum þegar Sjálfstæðisflokkurinn, Framsóknarflokkurinn og VG mynduðu ríkisstjórn 2017. Katrín Jakobsdottir, þáverandi formaður VG, varð forsætisráðherra, Bjarni fjármálaráðherra og Sigurður Ingi Jóhannsson, formaður Framsóknarflokksins, samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra. Utanríkisráðuneytið fór til Sjálfstæðisflokksins. Hið sama var fyrir hendi í stjórn flokkanna sem mynduð var 2021 nema að Sigurður Ingi varð innviðaráðherra.
Með falli viðskiptabankanna þriggja haustið 2008 varð fjármálaráðuneytið þannig annað mikilvægasta ráðuneytið í stað utanríkisráðuneytisins en að öllum líkindum hefur þó verið meiri aðdragandi að því. Fyrir fall bankanna var til að mynda uppi umræða um að það hentaði ekki flokksformönnum að vera í utanríkisráðuneytinu enda kallaði það á mikla veru erlendis og fyrir vikið erfiðara að sinna formennskunni. Þetta reyndist til dæmis Halldóri Ásgrímssyni ekki vel.
Fyrir vikið spáði ég því til að mynda á dögunum að Þorgerður Katrín yrði líklega fjármálaráðherra í fyrirhugaðri ríkisstjórn Samfylkingarinnar, Viðreisnar og Flokks fólksins. Það myndi samræmast áherzlum flokksins á ríkisfjármálin í kosningabaráttunni auk þess sem telja verður afar ólíklegt að þær Kristrún Frostadóttir, formaður Samfylkingarinnar sem væntanlega verður sjálf næsti forsætisráðherra landsins, vilji að fjármálaráðuneytið fari til Flokks fólksins.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Ljósmynd: Utanríkisráðuneytið. Eigandi: Hjörtur J. Guðmundsson)