Með samkomulagi um utanríkismál sem Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, utanríkisráðherra og formaður Viðreisnar, undirritaði við Evrópusambandið 21. maí ásamt utanríkisráðherrum Noregs og Liechtenstein er Ísland ásamt hinum tveimur ríkjunum pólitískt skuldbundið til þess að fylgja og innleiða ákveðna þætti utanríkisstefnu sambandsins. Þetta kemur fram í svari frá upplýsingaskrifstofu Evrópusambandsins við fyrirspurn sem ég sendi henni nýverið.
Fram kemur að svarið hafi verið unnið í samráði við utanríkisráðuneyti Evrópusambandsins (European External Action Service) en Kaja Kallas, utanríkisráðherra sambandsins, undirritaði samkomulagið fyrir hönd þess. Í samkomulaginu segir meðal annars: „Aðlögun að utanríkisstefnu ESB […] aðlögun EFTA/EES-ríkjanna að ákvörðunum, yfirlýsingum og refsiaðgerðum ESB.“ Ljóst er að annað í samkomulaginu tekur mið af því meginatriði. Til dæmis samráð utanríkisþjónusta.
Fyrirspurn mín var á þá leið með hvaða hætti bæri að skilja áðurnefndan texta úr samkomulaginu í framkvæmd. Svarið var svohljóðandi: „Aðlögun felur í sér pólitíska skuldbindingu landanna þriggja sem nefnd eru, Íslands, Liechtensteins og Noregs, til þess að fylgja og framkvæma ákveðna þætti utanríkisstefnu Evrópusambandsins.“ Vísað er svo til yfirlýsinga utanríkisráðherra sambandsins fyrir hönd þess í þeim efnum og ákvarðana leiðtogaráðs þess um refsiaðgerðir.
Formaður Viðreisnar hefur ítrekað hafnað því að samkomulagið feli í sér upptöku á utanríkisstefnu Evrópusambandsins, bæði í fjölmiðlum og í umræðum á Alþingi, þvert á það sem fram kemur í því og nú aukinheldur í svari sambandsins sem aftur getur á engan hátt talizt samræmanlegt sjálfstæðri utanríkisstefnu. Pólitísk skuldbinding til einhliða aðlögunar að utanríkisstefnu Evrópusambandsins, að hluta eða heild, felur eðli málsins samkvæmt í sér upptöku hennar.
Vísað er í samkomulaginu til fyrri yfirlýsingar um pólitískt samtal um utanríkismál á milli Evrópusambandsins og EFTA/EES-ríkjanna í tengslum við EES-samninginn frá 1994. Um sé að ræða uppfærslu á henni. Þar er hins vegar hvergi rætt um aðlögun að utanríkisstefnu sambandsins. Einungis nánari tengsl þar sem hagsmunir fari saman. Samkomulagið felur þannig í sér algera grundvallarbreytingu í þessum efnum sem ekkert í tengslum við EES-samninginn kallar eftir.
Komið hefur fram að Þorgerður Katrín hafi ekki upplýst utanríkismálanefnd Alþingis um þetta meginatriði samkomulagsins. Hvorki fyrir né eftir undirritun þess. Enn fremur var hvergi minnzt á það í fréttatilkynningu utanríkisráðuneytisins um undirritunina. Feluleikurinn vegna málsins hefur ekki leynt sér. Hins vegar breytir auðvitað engu hvað Þorgerður segir í þessum efnum þegar fyrir liggur að það er ekki í samræmi við það sem hún hefur beinlínis skrifað undir.
Mikilvægt er einnig að hafa í huga að samkomulagið felur í sér skuldbindingu af hálfu Íslands um aðlögun að utanríkisstefnu Evrópusambandsins án þess að fyrir liggi hver sú stefna kunni að verða í framtíðinni. Ekki er einu sinni fyrirvari um að hún samrýmist hagsmunum landsins. Nokkuð sem minnir á EES-samninginn þar sem stjórnvöld hafa skuldbundið sig til þess að taka upp regluverk sambandsins um innri markað þess án þess að fyrir liggi hvert það kunni að verða.
Kveðið er á um það í samkomulaginu að fulltrúar ríkjanna þriggja geti setið tiltekna fundi Evrópusambandsins um utanríkismál en koma hins vegar hvergi að ákvörðunum. Þorgerður Katrín og aðrir Evrópusambandssinnar hafa lengi gagnrýnt EES-samningnum á þeim forsendum að taka þurfi upp regluverk sambandsins um innri markaðinn í gegnum hann án þess að hafa mikið um það að segja. Nú á ljóslega að aðlaga Ísland að utanríkisstefnu þess á sömu forsendum.
Hins vegar er vert að hafa í huga í þessum efnum að vægi ríkja Evrópusambandsins þegar teknar eru ákvarðanir á vettvangi sambandsins fer allajafna fyrst og fremst eftir íbúafjölda þeirra. Kæmi til þess að Ísland gengi í Evrópusambandið fengi landið fyrir vikið sex þingmenn á þingi sambandsins eða á við hálfan þingmann á Alþingi. Staðan yrði enn verri innan ráðherraráðs þess þar sem vægið yrði aðeins á við 5% hlut í alþingismanni. Þetta yrði svonefnt sæti við borðið þar.
Hins vegar hefur ekki verið numið staðar við utanríkismálin. Hanna Katrín Friðriksson, atvinnuvegaráðherra og þingmaður Viðreisnar, hefur þannig til dæmis kynnt til sögunnar samkomulag við Evrópusambandið um sjávarútvegsmál sem kveður á um aðlögun að stefnu sambandsins til að mynda varðandi veiðar úr deilistofnum. Þannig er þar kveðið á um samræmingu á afstöðu Íslands og Evrópusambandsins fyrir fundi strandríkja og innan svæðisbundinna fiskveiðistofnana.
Hvatamenn þess að Ísland gangi í Evrópusambandið hafa lengi og ranglega haldið því fram að innganga í sambandið væri minna skref en aðildin að EES-samningnum. Markmiðið með áðurnefndri aðlögun, sem er að öllum líkindum aðeins forsmekkurinn að því sem koma skal frá stjórnvöldum, er þannig ljóslega að reyna að gera skilin þar á milli óljósari með það fyrir augum að halda því síðan fram í aðdraganda fyrirhugaðs þjóðaratkvæðis að við gætum allt eins gengið þar inn.
Vert er að hafa í huga í þessu sambandi að umsóknarferli að Evrópusambandinu gengur öðru fremur út á aðlögun að regluverki og stefnum sambandsins líkt og lesa má víða um í gögnum þess. Framganga stjórnvalda með ráðherra Viðreisnar í fararbroddi verður fyrir vikið ekki skilin með öðrum hætti en sem undirbúningur fyrir inngöngu Íslands í Evrópusambandið. Með öðrum orðum getur einkum Viðreisn ljóslega ekki setið á sér áður en þjóðaratkvæðið fari fram.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 29. júlí 2025)
(Ljósmynd: Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra undirritar samkomulagið. Eigandi: EFTA)