Meðal þess sem fram kemur í rýniskýrslu Evrópusambandsins um utanríkis-, öryggis- og varnarmál, vegna umsóknar þáverandi ríkisstjórnar Samfylkingarinnar og VG um inngöngu í sambandið á sínum tíma, er að ríki sem gangi þar inn þurfi að aðlaga sig að stefnu þess í þeim málum. Ríkin þurfi þannig að „aðlaga sig að yfirlýsingum Evrópusambandsins, taka þátt í ákvörðunum sambandsins og hrinda í framkvæmd samþykktum refsi- og þvingunaraðgerðum þess.“
Fram kemur að sama skapi í gögnum Evrópusambandsins almennt varðandi inngöngu nýrra ríkja í sambandið að umsóknarríkjum sé skylt að aðlaga sig að sambandinu: „Umsóknarríkjum er skylt að aðlaga sig jafnt og þétt að yfirlýsingum Evrópusambandsins og hrinda í framkvæmd refsi- og þvingunaraðgerðum þess þegar þess gerist þörf.“ Þá kemur skýrt fram víða í gögnum sambandsins að umsóknarferlið gangi öðru fremur út á slíka aðlögun.
Fyrr á þessu ári undirritaði Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, utanríkisráðherra og formaður Viðreisnar, samkomulag við Evrópusambandið um utanríkismál þar sem fram kemur meðal annars að Ísland skuli aðlaga sig að utanríkisstefnu sambandsins eða eins og þar segir: „Aðlögun að utanríkisstefnu ESB […] aðlögun EFTA/EES-ríkjanna að ákvörðunum, yfirlýsingum og refsiaðgerðum ESB.“ Það er sömu meginatriði og í umsóknarferlinu.
Fram kemur í samkomulaginu að aðlögunin að utanríkisstefnu Evrópusambandsins feli í sér „uppfærslu“ á fyrri tengslum Íslands við sambandið á sviði utanríkismála. Íslandi hefur áður verið boðið að taka undir einstakar ákvarðanir og yfirlýsingar af hálfu Evrópusambandsins en aðlögun að utanríkisstefnu sambandsins, ákvörðunum þess, yfirlýsingum og refsiaðgerðum, án þess að einu sinni fyrir liggi í hverju þær muni felast, er á hinn bóginn algerlega nýtt.
Fyrirspurn sem ég sendi upplýsingaskrifstofu Evrópusambandsins nýverið, varðandi það hvað fælist í áðurnefndu orðalagi í samkomulaginu, var svarað á eftirfarandi hátt: „Aðlögun felur í sér pólitíska skuldbindingu landanna þriggja sem nefnd eru, Íslands, Liechtensteins og Noregs, til þess að fylgja og framkvæma ákveðna þætti utanríkisstefnu Evrópusambandsins.“ Tekið er fram í svarinu að það hafi verið unnið í samráði við utanríkisráðuneyti sambandsins.
Kaja Kallas, utanríkisráðherra Evrópusambandsins, undirritaði einmitt samkomulagið ásamt Þorgerði Katrínu. Þorgerður hefur hins vegar þvertekið fyrir það bæði í fjölmiðlum og á Alþingi, þar á meðal á fundi með utanríkismálanefnd þingsins, að samkomulagið feli í sér upptöku á utanríkisstefnu sambandsins. Pólitísk skuldbinding til einhliða aðlögunar að utanríkisstefnu þess, að hluta eða heild, felur hins vegar eðli málsins samkvæmt í sér upptöku hennar.
Hérlend stjórnvöld hafa í gegnum tíðina reglulega verið sökuð um að reka ekki sjálfstæða utanríkisstefnu. Þá ýmist gagnvart Bandaríkjunum, Evrópusambandinu eða eftir atvikum báðum þessum aðilum. Þar hefur þó verið um að ræða einstök fyrirliggjandi mál. Hversu langt sem það kann annars að hafa náð hefur ekki áður verið gengið svo langt að undirrita formlegt og skuldbindandi samkomulag um aðlögun Íslands að utanríkisstefnu erlendra ríkja.
Deginum ljósara er að slíkt samkomulag getur á engan hátt samrýmst sjálfstæðri utanríkisstefnu. Með því er í reynd verið að færa vald yfir íslenzkum utanríkismálum til Evrópusambandsins. Ekkert umboð er til þess. Hvorki frá Alþingi né kjósendum. Sem fyrr segir hefur Þorgerður Katrín þvert á móti hafnað því að um aðlögun að utanríkisstefnu sambandsins sé að ræða þrátt fyrir að það komi beinlínis fram í samkomulaginu sem hefur að geyma undirritun hennar.
Fleira er síðan undir en utanríkismálin. Hanna Katrín Friðriksson, atvinnuvegaráðherra og þingmaður Viðreisnar, kynnti þannig til dæmis nýverið til sögunnar samkomulag við Evrópusambandið um sjávarútvegsmál þar sem kveðið er á um aðlögun að stefnu sambandsins til að mynda varðandi veiðar úr deilistofnum. Þannig er þar kveðið á um samræmingu á afstöðu Íslands og Evrópusambandsins fyrir fundi strandríkja og innan svæðisbundinna fiskveiðistofnana.
Viðbrögð atvinnuvegaráðuneytisins við þeirri gagnrýni voru á þá leið að hafna því að um aðlögun væri að ræða þrátt fyrir það sem beinlínis segir í samkomulaginu. Þá sagði ráðuneytið að um væri að ræða að mörgu leyti sambærilegt samkomulag og Ísland hefði haft við Bretland í nokkur ár. Þó þau séu vissulega að mörgu leyti sambærileg er hins vegar hvergi í samkomulaginu við Breta minnzt á samræmingu á afstöðu fyrir milliríkjafundi eða sameiginlegar tillögur.
Forystumenn ríkisstjórnarinnar hafa ítrekað slegið um sig með þeim orðum að þeir treysti þjóðinni til þess að ákveða í þjóðaratkvæði hvort hefja eigi á nýjan leik umsóknarferli að Evrópusambandinu. Hins vegar er á sama tíma ljóst að ríkisstjórnin hefur þegar hafizt handa við að hrinda ferlinu óformlega af stað áður en þjóðin hefur kosið um málið og áður en fyrir liggur hvort hún leggi blessun sína yfir það. Nokkuð sem er væntanlega aðeins forsmekkurinn.
Vert er að hafa í huga í þessum efnum þau orð Þorgerðar Katrínar í Spursmálum á mbl.is þann 20. nóvember, í aðdraganda síðustu þingkosninga, að þjóðaratkvæði um málið væri „mikil málamiðlun“ af hálfu Viðreisnar. Helzt vildi flokkurinn þannig fara strax í umsóknarferlið í stað þess að málið færi fyrst til þjóðarinnar. Hins vegar liggur nú fyrir að ákveðið hefur verið að láta það eftir sér og hefja undir eins vinnu við ferlið í stað þess að bíða aðkomu þjóðarinnar.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 5. ágúst 2025)
(Ljósmynd: Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra undirritar yfirlýsinguna. Eigandi: EFTA)