Full ástæða er til þess að fagna því að Viðreisn hafi snúið við blaðinu þegar kemur að útlendingamálunum eftir að hafa áður beitt sér gegn öllum áformum síðustu ríkisstjórnar til þess að taka þau fastari tökum. Batnandi fólki er bezt að lifa þó setja megi bæði stórt spurningarmerki við trúverðugleikann í þeim efnum auk þess sem enn sem komið er hafi nær eingöngu verið um að ræða yfirlýsingar en minna um gerðir. Þá hefur nokkurn veginn allt það sem Þorbjörg S. Gunnlaugsdóttir, dómsmálaráðherra og þingmaður Viðreisnar, hefur kynnt til sögunnar í þeim efnum til þessa verið mál sem komin voru langt eða svo gott sem frágengin í tíð forvera hennar í ráðuneytinu, Guðrúnar Hafsteinsdóttur, formanns Sjálfstæðisflokksins.
Til að mynda á þetta við um móttökumiðstöð fyrir umsækjendur um alþjóðlega vernd, að svonefnd 18 mánaða regla, sem kveður á um það að þeir sem beðið hafa eftir afgreiðslu umsóknar um vernd í meira en 18 mánuði fái sjálfkrafa vernd, verði afnumin og að hægt verði að afturkalla vernd þeirra sem brjóta alvarlega af sér. Hið sama á við um eina málið sem Þorbjörg hefur komið í gegn í þessum efnum, að flugfélögum sem fljúga til landsins sé skylt að skila farþegalistum, sem byggði sömuleiðis á vinnu sem fyrst og fremst fór fram í dómsmálaráðuneytinu í ráðherratíð Guðrúnar. Þegar rætt var um þessi mál á síðasta kjörtímabili áttu Viðreisn og Samfylkingin hins vegar ekki orð yfir meintri mannvonzku Sjálfstæðisflokksins.
Valdið færi til Evrópusambandsins
Hitt er svo annað mál að á sama tíma er meginstefna Viðreisnar, og í reynd eina eiginlega stefna flokksins sem allt annað sem hann leggur áherzlu á tekur mið af með einum eða öðrum hætti, sú að Ísland skuli ganga í Evrópusambandið sem þýddi meðal annars, kæmi til þess, að valdið yfir útlendingamálum landsins ásamt langflestum öðrum málaflokkum þess færðist til stofnana sambandsins. Að sama skapi yrði aðild Íslands að Schengen-svæðinu, sem felur einkum í sér að ekki þurfi að framvísa vegabréfi innan þess, og þar með ekki við komuna til landsins, og á stóran þátt í því ófremdarástandi sem skapast hefur á landamærum þess, fest enn frekar í sessi en ríkjum sem ganga í Evrópusambandið er skylt að gerast aðilar að svæðinu.
Forstjóri Frontex, landamærastofnunar Evrópusambandsins sem færi ekki sízt með landamæramál Íslands ef til inngöngu í sambandið kæmi, Hans Leijtens, sagði í samtali við þýzka dagblaðið Welt í janúar á síðasta ári að ómögulegt væri að hindra ólögmæta för inn á Schengen-svæðið. „Svo ég segi það bara hreint út: Ekkert getur komið í veg fyrir að fólk fari yfir landamæri. Enginn veggur, engin girðing, ekkert haf, engin á.“ Eina leiðin væri að reyna að hægja á straumi fólks yfir ytri mörk svæðisins. Ísland er hins vegar í allt annarri stöðu en meginland Evrópu þar sem haf umlykur ekki aðeins landið heldur er það langt frá meginlandinu en með aðildinni að Schengen var þeim náttúrulegu landamærum að verulegu leyti fórnað.
Langflestir koma í gegnum EES
Málflutningur Þorbjargar að undanförnu um útlendingamálin hefur verið í þessum anda. Þar hefur hún sagst ætla að taka veitingu dvalarleyfa fastari tökum. Hins vegar þurfa langflestir þeirra sem koma til Íslands ekki dvalarleyfi þar sem þeir koma frá öðrum ríkjum innan Evrópska efnahagssvæðisins (EES) eða 75%. Þeir einu sem slíkt þurfa eru þeir sem koma frá ríkjum utan þess. Minnzt hefur verið á þessa lykilstaðreynd í máli ráðherrans en meira eins og neðanmálsgrein. Áherzlan hefur öll verið á hin 25%. Innan Evrópusambandsins hefðum við sem fyrr segir ekki einu sinni stjórn á þessum málum okkar. Þær ákvarðanir yrðu einkum teknar í ráðherraráði sambandsins þar sem vægi okkar færi einkum eftir íbúafjölda landsins.
Með öðrum orðum má ljóst vera að þó Þorbjörg myndi draga verulega úr veitingu dvalarleyfa myndi það eðli málsins samkvæmt duga skammt. En vitanlega vill hún ekki hrófla við frjálsu flæði fólks til Íslands í gegnum EES-samninginn sem kemur aðallega frá ríkjum Evrópusambandsins enda samræmdist það ekki meginstefnu Viðreisnar um að koma Íslandi inn í sambandið. Þvert á móti er markmið flokksins að festa galopin landamæri gagnvart Evrópusambandinu, sem hefur ekki getað tryggt ytri mörk Schengen-svæðisins undanfarna áratugi sem var forsenda aðilar Íslands að því á sínum tíma og hefur í ofanálag hreinlega gefizt upp í þeim efnum samanber orð Leijtens, kyrfilega í sessi með inngöngu í það.
Farþegalistanir nær gagnslausir
Hvað síðan varðar farþegalistana, sem samþykkt var í sumar að skylda flugfélög til þess að afhenda, eru slíkir listar innan Schengen-svæðisins í reynd svo gott sem gagnslausir þegar kemur að löggæzlumálum. Um er þannig að ræða lista sem félögin safna í markaðslegum tilgangi og innihalda þær upplýsingar sem viðskiptavinir þeirra gefa upp við miðakaup. Hins vegar eru þær upplýsingar ekki staðfestar með skilríkjum vegna flugferða innan svæðisins ólíkt ferðum inn á það frá ríkjum utan þess. Fyrir vikið er nánast hægt að gefa upp hvaða nafn sem er þegar flugmiðar eru keyptir. Þeir, sem komizt hafa í kast við lögin og/eða hafa lögbrot í hyggju, eru eðli málsins samkvæmt líklegri en aðrir til þess að veita rangar upplýsingar.
„Farþegaupplýsingar (PNR) úr flugum innan Schengen innihalda ekki upplýsingar úr vegabréfum heldur aðeins bókunarkerfum flugfélaga. Það eru aðeins upplýsingar frá flugum utan Schengen (API) sem innihalda upplýsingar úr vegabréfum,“ segir þannig í svari dómsmálaráðuneytisins, ráðuneyti Þorbjargar, við fyrirspurn frá mér á síðasta ári um það hvort um sé að ræða upplýsingar sem staðfestar séu með vegabréfum. Þá var komið beinlínis inn á þetta í greinargerð með frumvarpi ráðherrans um farþegalistana sem samþykkt var í sumar. Þess má enn fremur geta að Evrópusambandið skilgreinir listana sem „óstaðfestar upplýsingar“. Með öðrum orðum hefur staða mála í raun sama og ekkert lagazt við samþykkt frumvarpsins.
Trúverðugleikinn lítill ef nokkur
Trúverðugleiki ríkisstjórnarinnar, með Viðreisn í broddi fylkingar, þegar kemur að útlendingamálunum er með öðrum orðum lítill ef nokkur. Vitanlega verður að binda vonir við það að raunverulega verði tekið á málaflokknum af ábyrgð og festu en til þessa hefur ekki verið um mikið annað að ræða en yfirlýsingar í þeim efnum og það svo gott sem eingöngu varðandi mál sem Þorbjörg fékk meira eða minna tilbúin upp í hendurnar frá forvera sínum. Við það bætist síðan vitanlega að aukin ábyrgð og festa í málaflokknum fer á engan hátt saman við þá meginstefnu Viðreisnar að gengið verði í Evrópusambandið og valdið í þeim efnum framselt til sambandsins þar sem þessi mál eru og hafa verið í miklu meiri ólestri en hér á landi.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 12. ágúst 2025)
(Ljósmynd: Stjórnarráðshúsið. Eigandi: Hjörtur J. Guðmundsson)