Fróðlegt var að lesa viðtal Andrésar Magnússonar blaðamanns við Kristrúnu Frostadóttur, forsætisráðherra og formann Samfylkingarinnar, í Morgunblaðinu á laugardaginn. Þar innti Andrés hana meðal annars eftir viðbrögðum við óánægju í röðum Viðreisnar með ummæli hennar í blaðinu helgina á undan þess efnis að áherzla ríkisstjórnar hennar væri á efnahagsmálin en ekki Evrópusambandið: „Evrópumálin snerta ekki núverandi efnahagsástand. Það liggur alveg fyrir.“
„Ég hef nú ekkert heyrt af því. Það hefur a.m.k. ekki komið til mín, enda held ég að við séum á alveg sömu blaðsíðu um það. Allir vita að vegferðin til Evrópu er umfangsmikil og tímafrek. Hún er ekki lausn á verðbólgu eða vaxtastiginu núna,“ sagði Kristrún í laugardagsblaðinu. Fyrir utan það að Kristrún myndi seint viðurkenna að ósætti væri á stjórnarheimilinu er áhugavert að hún skuli ekki hafa tekið sterkar til orða en svo að hún héldi að allir væru á sömu blaðsíðunni í þeim efnum.
Snýst um tilvist Viðreisnar
Maður hefði haldið að forsætisráðherra ætti að vera vissari í sinni sök um að stjórnarflokkarnir væru samstíga í stóru máli sem ljóst er að var forsenda þátttöku eins þeirra í ríkisstjórninni. Skilaboðin frá Kristrúnu voru annars ljóslega þau að innganga í Evrópusambandið væri ekki forsenda þess að taka á núverandi stöðu efnahagsmála. Þvert á móti ætti hún þar enga aðkomu. Það hefur hins vegar ekki verið boðskapur Viðreisnar. Nema stuttlega í aðdraganda síðustu kosninga.
Vitanlega blasir við að stjórnarflokkarnir eru alls ekki á sömu blaðsíðu í þessum efnum. Viðreisn hefur ekki farið dult með vilja sinn til þess að fyrirhugað þjóðaratkvæði um það hvort stefnt skuli að inngöngu í Evrópusambandið fari fram sem fyrst. Þá hafa ráðherrar flokksins í ofanálag hafið aðlögun að sambandinu í utanríkis- og sjávarútvegsmálum sem er hluti af inngönguferlinu. Áður en kjósendur hafa haft aðkomu að málinu og fyrir liggur hvort þeir leggi blessun sína yfir það.
Vaxandi áhyggjur Viðreisnar
Vaxandi áhyggjur hafa verið í röðum Viðreisnar af Evrópusambandsmálinu. Fyrir liggur að umræðan um það er farin á fullt en á sama tíma hefur ekkert heyrzt frá forystu Samfylkingarinnar í þeim efnum fyrr en fyrir rúmri viku þegar Kristrún lýsti því yfir sem fyrr segir að áherzla ríkisstjórnar hennar væri ekki á sambandið. Þeir einu innan flokksins sem beitt hafa sér eitthvað í umræðunni í þágu inngöngu í það hafa verið örfáir einstaklingar sem hvort sem er hafa alltaf gert það.
Til að mynda hefur ekkert heyrzt í Loga Má Einarssyni, nú menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra, sem í formennskutíð sinni í Samfylkingunni setti inngöngu í Evrópusambandið á oddinn líkt og forverar hans og talaði ítrekað í þeim efnum í anda þeirrar stefnu sem lengst af var við líði innan flokksins að hún væri nokkurn veginn lausnin á öllum vandamálum þjóðarinnar. Sú stefna er hins vegar enn við líði hjá Viðreisn enda ólíkt Samfylkingunni beinlínis stofnuð á þeim grunni.
Hafa hótað stjórnarslitum
Viðreisn óttast að á sama tíma og skoðanakannanir hafa bent til vaxandi andstöðu við inngöngu í Evrópusambandið frá því sem áður var að flokkurinn kunni að verða einn um það að berjast fyrir því að sótzt verði eftir inngöngu í sambandið í aðdraganda þjóðaratkvæðisins fyrirhugaða. Fyrir utan áhyggjurnar af því hvort þjóðaratkvæðið fari yfir höfuð fram. Hafa háttsettir aðilar innan Viðreisnar komið því á framfæri að undanförnu að kæmi ekki til þess þýddi það tafarlaus stjórnarslit.
Forystumenn Viðreisnar hafa enn fremur áhyggjur af því að framganga Samfylkingarinnar stuðli að auknu sjálfstrausti Flokks fólksins til þess að tala gegn inngöngu í Evrópusambandið í samræmi við stefnu flokksins þrátt fyrir stjórnarsamstarfið við hina flokkana tvo sem báðir hafa inngöngu í sambandið á stefnuskrá sinni. Samfylkingin setti hins vegar málið til hliðar fyrir bráðum þremur árum síðan sem átti umtalsverðan þátt í þeirri fylgisaukningu sem flokkurinn hefur notið síðan.
Mun þýða minni áhuga á ESB
Fyrir kosningarnar áttaði forysta Viðreisnar sig loksins að sama skapi á því að áherzla á inngöngu í Evrópusambandið væri ekki ávísun á fylgi. Fyrir ári lét Evrópuhreyfingin, þá undir forystu Jóns Steindórs Valdimarssonar fyrrverandi þingmanns flokksins, Maskínu gera könnun um það hversu líklegt málið væri til að skila atkvæðum. Niðurstöðurnar voru aldrei birtar. Hins vegar var þjóðaratkvæði um það hvort sækjast ætti eftir inngöngu aldrei þessu vant ekki í kosningastefnu hans.
Tíminn vinnur með öðrum orðum ljóslega ekki með Viðreisn. Forystumönnum flokksins lízt sífellt verr á stöðuna. Fari staða efnahagsmála batnandi hjálpar það síðan ekki til. Viðreisn hefur enda ekki pólitískan hag af því að sú verði raunin með lægri vöxtum og minni verðblógu. Það mun aðeins þýða minni áhuga á því að ganga í Evrópusambandið. Svo ekki sé talað um að það gerist án inngöngu í sambandið. Flokkurinn er því ekki á sömu blaðsíðu og Kristrún í þeim efnum heldur.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 2. september 2025)
(Ljósmynd: Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra ásamt Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur utanríkisráðherra, Ursulu von der Leyen, forseta framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, og Eric Bowen, sjóliðsforingi í bandaríska sjóhernum. Eigandi: Bandaríski sjóherinn)