Fram kemur meðal annars í viðræðuramma Evrópusambandsins vegna umsóknar ríkisstjórnar Samfylkingarinnar og Vinstri grænna um inngöngu í það árið 2009 að fram að því að Ísland gengi þar inn yrði landið jafnt og þétt að aðlaga utanríkisstefnu sína gagnvart ríkjum utan sambandsins og innan alþjóðastofnana að stefnum og afstöðu þess. Fyrr á þessu ári undirritaði Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, utanríkisráðherra og formaður Viðreisnar, einmitt samkomulag við Evrópusambandið þar sem meðal annars er kveðið afdráttarlaust á um aðlögun Íslands að utanríkisstefnu sambandsins.
Viðræðuramminn markar, eins og nafnið gefur til kynna, þann ramma sem viðræður um inngöngu ríkis í Evrópusambandið fara fram innan. Þar er hvergi rætt um varanlegar undanþágur. Einungis tímabunda aðlögunartíma, stundum nefnda tímabundnar undanþágur, og sérstakar aðlaganir, stundum nefndar sérlausnir. Fram kemur einnig í gögnum sambandsins að tímabundin aðlögunartímibil þurfi að vera stutt og að þeim loknum fari ríki alfarið undir yfirstjórn þess í málaflokknum. Sérstakar aðlaganir verði að vera afmarkaðar, rúmast innan regluverks sambandsins og breyti engu um yfirstjórn þess.
Fram kom í svari frá utanríkisráðuneyti Evrópusambandsins við fyrirspurn frá mér í sumar að samkomulagið fæli í sér pólitíska skuldbindingu af hálfu íslenzkra stjórnvalda um aðlögun að utanríkisstefnu sambandsins. Þorgerður hefur þvertekið fyrir að samkomulagið kveði á um slíka aðlögun þrátt fyrir að það komi fram berum orðum í texta þess. Þar segir: „Aðlögun að utanríkisstefnu ESB […] aðlögun EFTA/EES-ríkjanna að ákvörðunum, yfirlýsingum og refsiaðgerðum ESB.“ Ísland er sem þekkt er eitt af EFTA/EES-ríkjunum ásamt Noregi og Liechteinstein. Las Þorgerður ekki samkomulagið?
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Ljósmynd: Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra og Kaja Kallas, utanríkisráðherra Evrópusambandsins. Eigandi: © European Union, 2025, CC BY 4.0)