Hérlend stjórnvöld hafa árum saman iðulega sent kolröng skilaboð til Evrópusambandsins með framgöngu sinni í tengslum við EES-samninginn. Að sambandið gæti sent hingað nánast hvaða regluverk sem er í gegnum hann og krafizt hvaða framsals valds sem er. Það yrði samþykkt. Stjórnvöld hafa til dæmis ekki lagt í það að beita neitunarvaldinu í samningnum. Evrópusambandið hefur vitanlega brugðizt við með því að ganga á lagið, gera sífellt meiri kröfur og hætta nær að veita undanþágur.
Við höfum fyrir vikið gengizt undir gríðarlegt magn íþyngjandi og kostnaðarsams regluverks frá Evrópusambandinu vegna EES-samningsins sem hannað er fyrir milljóna- og tugmilljónaþjóðir sem samt kvarta undan því. Regluverk sem tekur ekkert mið af hérlendum aðstæðum og hagsmunum og við höfum af þeim sökum þurft að reyna að aðlaga okkur að með einhverjum hætti. Fyrir vikið hefur heyrzt sífellt háværari gagnrýni á það frá fjármála- og atvinnulífinu hér á landi undanfarin ár.
Meint gríðarlegt mikilvægi EES-samningsins hefur verið réttlætingin fyrir því að kyngja þessu hvað eftir annað. Hins vegar hefur aldrei verið sýnt fram á það hver efnahagslegur ávinningur Íslands af samningnum hafi í reynd verið. Þær rannsóknir sem gerðar hafa verið styðja ekki þetta meinta mikilvægi hans. Þvert á móti er samkvæmt þeim ekkert hægt að fullyrða í þeim efnum. Flest bendir til þess að ávinningurinn sé að minnsta kosti margfalt minni en haldið hefur verið fram.
Tollfrelsið komið fyrir daga EES
Fram kom í svari frá forsætisráðuneytinu í apríl 2009 við skriflegri fyrirspurn frá Kristni H. Gunnarssyni, þáverandi þingmanni, um efnahagslegan ávinning af EES-samningnum að þar sem hvorki almennar né sértækar hagfræðilegar rannsóknir hefðu verið gerðar í þeim efnum væri „vandkvæðum bundið að greina á milli almennra áhrifa opnunar markaða og sértækra áhrifa EES-samningsins eða annarrar efnahagslegrar þróunar á þeim tíma sem EES-samningurinn hefur verið í gildi.“
Með öðrum orðum væri ekkert hægt að fullyrða í þeim efnum þó enginn skortur hefði verið á því fram að því. Til stóð að bæta úr þessu með úttekt Hagfræðistofnunar fyrir utanríkisráðuneytið sem skilað var 2018. Sú úttekt skilaði hins vegar í raun auðu hvað það varðaði. Ekkert væri hægt að fullyrða í þeim efnum. Skýrsla starfshóps undir forystu Björns Bjarnasonar, fyrrverandi dómsmálaráðherra, sem unnin var fyrir ráðuneytið og skilað haustið 2019 bætti engu haldbæru þar við.
Meðal annars er hins vegar fjallað um þá staðreynd í skýrslu Hagfræðistofnunar að fullt tollfrelsi fyrir hérlendar iðnaðarvörur var þegar fyrir hendi um 1980 í gegnum fríverzlunarsamning við forvera Evrópusambandsins sem enn er í fullu gildi. Mörgum árum fyrir daga EES-samningsins. Hið sama á við um stóran hluta sjávarafurða. EES-samningurinn bætti í raun takmörkuðu við í þeim efnum. Honum hefur þó ítrekað í gegnum tíðina verið eignað þetta tollfrelsi eins og margt annað.
Hindrun í viðskiptum við aðra
Fyrr á árinu var greint frá því að tollfríðindi vegna EES-samningsins og tengdra viðskiptasamninga við Evrópusambandið hefðu á síðasta ári numið 26,6 milljörðum króna samkvæmt úttekt utanríkisráðuneytisins, Skattsins og skrifstofu EFTA. Þar af 14,6 milljörðum vegna útflutnings á áli og 12 milljörðum vegna útflutnings á sjávarafurðum til sambandsins og Bretlands. Sem fyrr segir hafði hins vegar þegar verið samið um umrætt tollfrelsi að langmestu leyti fyrir daga EES-samningsins.
Hitt er svo annað mál að Ísland hefur aldrei notið fulls tollfrelsis með sjávarafurðir í gegnum EES-samninginn. Því meira sem þær eru unnar og þar með verðmætari, því hærri tollur er á þeim. Hins vegar hefur Evrópusambandið undanfarin ár gert víðtæka fríverzlunarsamninga við Kanada, Japan og Bretland þar sem kveðið er á um fullt tollfrelsi í þeim efnum. Helzta efnahagslega ástæða aðildarinnar að EES-samningnum var tollakjör umfram aðra. Sú er ekki lengur raunin.
Við þetta bætist að EES-samningurinn hefur í vaxandi mæli verið hindrun í vegi viðskipta við ríki utan Evrópusambandsins sem eru miklu fremur markaðir til framtíðar. Einkum vegna tæknilegra viðskiptahindrana í regluverki sambandsins sem ætlað er að vernda framleiðslu innan þess með hliðstæðum hætti og tollar. Þetta hefur til dæmis komið fram í gögnum frá stjórnvöldum. Til að mynda bendir flest til þess að fríverzlunarsamningur við Bandaríkin sé óhugsandi af þessum sökum.
Sjötíu prósent talan stenzt ekki
Mikilvægi EES-samningsins vegna umfangs útflutnings til Evrópusambandsins stenzt heldur ekki skoðun. Talað hefur verið um 70% í þeim efnum en hlutfallið á síðasta ári var rúm 62% samkvæmt opinberum tölum. Af því var meira en helmingur skráður sem útflutningur til Hollands eins og iðulega í gegnum tíðina. Ástæðan er varningur fluttur einkum til umskipunarhafnarinnar í Rotterdam þar í landi. Í flestum tilfellum er hins vegar alls óljóst hvert í heiminum vörurnar fara þaðan.
Með öðrum orðum er ekki hægt að fullyrða að mikill meirihluti útflutnings Íslands fari til Evrópusambandsins eins og meðal annars ráðherrar í ríkisstjórninni hafa gert að undanförnu. Við þetta má síðan bæta að samkvæmt úttekt ráðgjafanefndar um opinberar eftirlitsreglur sem gerð var um árið kemur mest af íþyngjandi regluverki fyrir atvinnulífið frá sambandinu í gegnum EES-samninginn, fyrir alla blýhúðun. Tal um betra regluverk í gegnum hann er áhugavert í því ljósi.
Með síðustu vendingum er síðan ekki einu sinni hægt að treysta því lengur að Evrópusambandið standi við þau tollakjör sem þó hefur verið samið um. Þá stendur til að festa í lög að innleitt regluverk frá sambandinu í gegnum EES-samninginn gangi framar innlendri lagasetningu (bókun 35) í andstöðu við stjórnarskrána. Kominn er tími til þess að skipta honum út fyrir víðtækan fríverzlunarsamning eins og við gerðum í tilfelli Bretlands um árið án þess að neitt færi á hliðina.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 25. nóvember 2025)
(Ljósmynd: Fánar aðildarrríkja EFTA ásamt fána Evrópusambandsins. Eigandi: EFTA)