Frá bæjardyrum Evrópusambandsins var samningurinn um Evrópska efnahagssvæðið (EES) fyrst og fremst hugsaður sem biðstofa fyrir ríki sem stefndu að inngöngu í sambandið. Ekki einfaldlega sem viðskiptasamningur eins og gjarnan hefur verið litið á hér á landi. Hugmyndin var sú að ríki gætu byrjað á því að gerast aðilar að samningnum og aðlagast regluverki Evrópusambandsins þar til það væri reiðubúið að taka við þeim. Þannig hefur hann virkað síðan.
Forsagan er sú að þegar ýmis ríki, sem þá voru í Fríverzlunarsamtökum Evrópu (EFTA) eins og Austurríki, lýstu áhuga á því að ganga í Evrópusambandið, eða Efnahagsbandalag Evrópu eins og það kallaðist þá, á níunda áratug síðustu aldar var sambandið upptekið við það að koma innri markaði þess á koppinn. Fyrir vikið var Evrópusambandið ekki reiðubúið að taka við nýjum ríkjum á þeim tíma. Hins vegar vildu ráðamenn í Brussel alls ekki sleppa takinu af þessum ríkjum.
Hugsaður fyrir „þrjósk ríki“
Margir fræðimenn hafa skrifað um þetta markmið með EES-samningnum á liðnum árum og einnig er fjallað um það í gögnum og vefsíðum Evrópusambandsins. Háttsettir embættismenn sambandsins sem höfðu aðkomu að gerð samningsins, eins og Jacques Delors, þáverandi forsætisráðherra þess (forseti framkvæmdastjórnarinnar), fóru ekki leynt með það að tilgangurinn með honum væri að til yrði biðstofa fyrir inngöngu í það þar sem ríki gætu búið sig undir það.
Meðal annars hefur komið fram í skrifum fræðimanna að hugsunin með EES-samningnum hafi ekki sízt verið sú að hann yrði biðstofa „þar sem þrjósk ríki dveldu þar til dregið hefði verið úr andstöðunni innanlands við inngöngu í Evrópusambandið,“ eins og segir í skýrslunni „The Political Future of the European Economic Area“ sem ritstýrt var af John Erik Fossum, prófessor í stjórnmálafræði við Óslóarháskóla, og gefin út af Evrópufræðistofnun skólans í september 2022.
Forveri aðlögunarferlisins
Vegna þessa eðlis EES-samningsins lagði Evrópusambandið það til árið 1994 að samningurinn yrði einnig notaður til þess að undirbúa Austur-Evrópuríki fyrir inngöngu í það þar sem aðild að honum fæli hvort eð er í sér slíkan undirbúning. Fjallað var til að mynda um þetta í Morgunblaðinu 15. desember 1994. Hins vegar reyndist lítil áhugi á þessu á meðal þeirra ríkja sem fyrir voru. Í tilfelli Noregs aðallega þar sem um væri að ræða vanþróuð fyrrverandi kommúnistaríki.
Fyrir vikið var þess í stað búið til aðlögunarferlið sem umsóknarríki að Evrópusambandinu hafa síðan farið í gegnum. Það er ekki að ástæðulausu að talað var um það í tengslum við umsóknina um inngöngu í sambandið 2009-2013 að ferlið myndi ganga hraðar fyrir sig vegna EES-samningsins. Við höfðum enda þegar aðlagað okkur að stórum hluta regluverks þess í gegnum samninginn. Með inngöngu yrði hins vegar allt regluverkið undir með tilheyrandi framsali valds.
Fari beint undir vald ESB
Hugsun Evrópusambandsins var aldrei sú að EES-samningurinn yrði rúmlega 30 ára. Einungis átti að vera um tímabundið fyrirkomulag að ræða áður en aðildarríki hans utan sambandsins yrðu hluti þess. Vaxandi viðleitni Evrópusambandsins til þess að grafa undan samningnum á undanförnum árum ber að skoða í því ljósi. Til að mynda með því að þrýsta á það að EFTA/EES-ríkin Ísland, Noregur og Liechtenstein fari beint undir vald þess framhjá tveggja stoða kerfi hans.
Hið sama á við um ákvarðanir Evrópusambandsins um að fella ýmsa málaflokka undir innri markað sambandsins, og þar með EES-samninginn, sem aldrei var hugsunin hjá EFTA/EES-ríkjunum að yrðu hluti hans. Hönnun EES-samningsins er með þeim hætti að hann fylgir samrunaþróun Evrópusambandsins á því sviði sem hann nær til, innri markaðarins, sem er fyrir vikið ekki aðeins sífellt að dýpka með meiri samruna heldur einnig að ná til fleiri málaflokka en ætlunin var.
„Einhvers konar bræðing“
„Við höfum brugðizt við þeirri kröfu með því að búa til einhvers konar bræðing á milli þeirrar kröfu og hinnar lausnarinnar sem er skýr tveggja stoða lausn. Þarna finnst mér við vera komin á grátt svæði,“ sagði Bjarni Benediktsson, þá fjármálaráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, á Alþingi 6. febrúar 2018 um kröfu Evrópusambandsins um sífellt meira framsal valds framhjá tveggja stoða kerfinu sem snýst um það að EFTA/EES-ríkin séu ekki undir vald sambandsins sett.
Með bræðingi vísaði Bjarni til ákvarðana sem stofnanir EFTA tækju að nafninu til en Evrópusambandið hefði í raun tekið. „Ef þetta fer að verða æ algengara, eins og mér sýnist, að Evrópusambandið setji fram skýlausa kröfu um að EFTA-ríkin undirgangist boðvald Evrópusambandsstofnana sem við eigum ekki aðild að þá kallar það á viðbrögð, það hlýtur að gera það. Ef þau leiða á endanum til þess að við þurfum að taka EES-samninginn til endurskoðunar þá gerum við það.“
Fríverzlunarsamningur
Með öðrum orðum er þetta í raun svar Evrópusambandsins við því að ekki sízt Ísland og Noregur hafa ekki viljað ganga í sambandið, eins og hugsunin var upphaflega hjá sambandinu. Hugmyndin er þannig ekki aðeins að ríkin fari sífellt meira undir vald sambandsins heldur einnig að það verði til þess að þau hugsi sem svo að það sé fyrir vikið alveg eins hægt að ganga alla leið. Málflutningur sem fyrir vikið hefur verið haldið á lofti af hérlendrum Evrópusambandssinnum.
Tímabært er þvert á móti að skipta EES-samningnum út fyrir víðtækan fríverzlunarsamning eins og ríki heimsins kjósa að semja um sín á milli í dag, ekki sízt stærstu efnahagsveldin, og við gerðum með góðum árangri í tilfelli Bretlands, annars stærsta viðskiptalands okkar. Samning sem væri ekki hannaður sem undirbúningur fyrir inngöngu í Evrópusambandið og fæli ekki í sér upptöku sífellt meira íþyngjandi regluverks og vaxandi framsal valds yfir íslenzkum málum.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 20. janúar 2026)
(Ljósmynd: Höfuðstöðvar ríkisstjórnar Evrópusambandsins. Eigandi: almathias)