Hvað yrði sagt ef fulltrúadeild Bandaríkjaþings myndi samþykkja skýrslu þar sem lýst væri yfir vilja til þess að hafa pólitísk afskipti af þjóðfélagsumræðunni hér á Íslandi í aðdraganda þjóðaratkvæðis og aðrar helztu stofnanir Bandaríkjanna hvattar til hins sama? Væntanlega yrði fulltrúi bandaríska sendiráðsins að minnsta kosti kallaður á teppið í utanríkisráðuneytinu. Líkt og gerðist þegar bandaríska sendiherraefnið Billy Long sagði afar óviðeigandi brandara um Ísland á dögunum. Í því tilfelli var raunar enn fremur krafizt formlegrar afsökunarbeiðni frá æðstu stöðum bandaríska stjórnkerfisins.
Meðal þess sem fram kemur í skýrslu þings Evrópusambandsins um málefni norðurslóða, sem samþykkt var með miklum meirihluta atkvæða í nóvember, er einmitt vilji þingsins til þess að hafa pólitísk afskipti af umræðunni hér á landi í aðdraganda fyrirhugaðs þjóðaratkvæðis um Evrópumálin og aðrar helztu stofnanir sambandsins hvattar til þess sama. Ráðherraráðið, ríkisstjórn þess (framkvæmdastjórnin) og utanríkisráðherrann. Og það í samstarfi við íslenzku ríkisstjórnina. Einhver hefði talið eðlilegt að kalla allavega sendiherra Evrópusambandsins á teppið í ráðuneytinu og mótmæla þessu.
Frá því er skemmst að segja að ekkert slíkt hefur gerzt. Ekki vantar þó að málið hafi verið í umræðunni. Til dæmis ritaði ég greinar í Morgunblaðinu um það síðasta haust. Blaðið fjallaði um málið í kjölfarið og þá var það rætt á Alþingi. Í skýrslu þings Evrópusambandsins segir að taka beri með „virkum hætti þátt í því með íslenzku ríkisstjórninni að kynna kosti mögulegrar aðildar að ESB og vinna að auknum undirbúningi fyrir endurnýjað umsóknarferli ef Ísland virkjar með formlegum hætti umsókn sína.“ Sem sagt ekki aðeins erlend afskipti heldur eingöngu um kosti inngöngu í sambandið.
Alls enginn brandari hjá ESB
Viðbrögð stjórnvalda við þessu hafa verið sama og engin. Ekki einu sinni þau að neita því hér innanlands að til greina komi að eiga í slíku samstarfi við Evrópusambandið. Hið sama á við um svar Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, utanríkisráðherra og formanns Viðreisnar, við skriflegri fyrirspurn frá Diljá Mist Einarsdóttur, þingmanni Sjálfstæðisflokksins, sem skilað var fyrir helgi. Þar er þetta ljóslega ekki talið neitt tiltökumál. Hvergi er tekið fram að slík afskipti verði ekki liðin. Þvert á móti er gert sem minnst út málinu og sagt að ekki verði lesið úr niðurlagi skýrslunnar „að ESB sé með slík áform uppi.“
Fram kemur þanng í svari Þorgerðar að í skýrslunni sé „afdráttarlaust mælt fyrir um að virða beri lýðræðislega niðurstöðu þjóðaratkvæðagreiðslunnar“. Það er að segja virða niðurstöðuna eftir að Evrópusambandið hefur haft pólitísk afskipti af umræðunni í aðdraganda hennar. Þá segir í svarinu að það sem komi fram í skýrslunni sé „í formi ráðlegginga til annarra stofnana ESB.“ Já, ráðlegginga um afskipta af lýðræðislegum kosningum á Íslandi. Ekkert meira er sagt um þetta í svarinu. Líkt og slík afskipti sambandsins séu fullkomlega eðlileg. Hvað ef þetta væru Bandaríkin eða Rússland?
Fyrir liggur þannig að vilji er að minnsta kosti til slíkra afskipta hjá þingi Evrópusambandsins. Ekki er hins vegar vitað til þess að stjórnvöld í Bandaríkjunum hafi uppi áform um að gera Ísland að bandarísku ríki og gera Billy Long að ríkisstjóra yfir því eins og brandarinn hans snerist um. Fullt tilefni þótti þó og var til þess að gagnrýna orð hans. Hann hefur þó ekki einu sinni tekið við embættinu. Í tilfelli Evrópusambandsins er hins vegar ekki um brandara að ræða heldur formlega samþykkta skýrslu einnar af helztu stofnunum þess þar sem rætt er um og hvatt til pólitískra afskipta af íslenzkum kosningum!
Treystir ríkisstjórnin þjóðinni?
Hvers vegna hefur þessu í það minnsta ekki verið mótmælt af hálfu íslenzkra stjórnvalda? Hvaðan hefur skýrsluhöfundurinn, Urmas Paet frá systurflokki Viðreisnar í Eistlandi, það að í boði sé að eiga í samstarfi við ríkisstjórn Íslands um það að reka pólitískan áróður hér á landi fyrir inngöngu í Evrópusambandið? Getur talizt líklegt að hann hafi einungis tekið það upp hjá sjálfum sér án nokkurs samráðs við hérlenda ráðamenn? Er tilviljun að á meðal þeirra sem lögðu fram efni til skýrslunnar samkvæmt henni var Þorgerður, eini ráðherra lands sem það gerði, sem og félagsmenn í Viðreisn?
Viðbrögð Þorgerðar verða auðvitað illa skilin á annan veg en svo að vilji Evrópusambandsins til þess að hafa pólitísk afskipti af þjóðaratkvæðinu sé henni einfaldlega að skapi. Ef málið er þá ekki hreinlega að hennar frumkvæði. Þetta er annars ekki í fyrsta sinn sem Þorgerður gerir lítið úr eða hafnar einhverju sem beinlínis stendur í gögnum Evrópusambandsins. Eins og til dæmis samkomulaginu sem hún undirritaði í maí á síðasta ári við sambandið þar sem beinlínis er kveðið á um aðlögun Íslands að utanríkisstefnu þess. Það stendur einfaldlega skýrum orðum í plagginu sem hún sjálf skrifaði undir.
Forystumenn ríkisstjórnarinnar hafa margoft sagt að þeir treysti þjóðinni og fyrir vikið sé þjóðaratkvæðið fyrirhugað. Fyrir þingkosningarnar sagði Þorgerður þó í Spursmálum að það væri mikil málamiðlun af hálfu Viðreisnar. Venjulega þarf ekki að gera málamiðlun vegna einhvers sem maður styður. Enda er aðeins ein ástæða fyrir þjóðaratkvæðinu. Að ekki er þingmeirihluti fyrir inngöngu í Evrópusambandið. Og nú er vilji hjá sambandinu til þess að hafa pólitísk afskipti af þjóðaratkvæðinu og að því er virðist með stuðningi ríkisstjórnarinnar. Er von að efast sé um að hún treysti þjóðinni í raun?
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 3. febrúar 2026)
(Ljósmynd: Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra og Maros Sefcovic, viðskiptaráðherra Evrópusambandsins. Eigandi: © European Union, 2025, licensed under CC BY 4.0)