„Frá efnahagslegum sjónarhóli horfum við fram á endalok dýrðardaga Evrópusambandsins í samanburði við það sem aðrir eru að gera,“ sagði Jean-Claude Juncker, þáverandi forseti framkvæmdastjórnar sambandsins, í ræðu í Madrid, höfuðborg Spánar, í október 2015. „Evrópusambandinu gengur ekki mjög vel,“ sagði hann enn fremur. Þannig stæði sambandið frammi fyrir efnahagslegri hnignun. Á þeim rúma áratug sem liðinn er síðan hefur staðan versnað enn frekar.
Tvær ítarlegar skýrslur voru gefnar út á árinu 2024 um stöðu efnahagsmála Evrópusambandsins sem unnar voru fyrir ríkisstjórn þess. Annars vegar af Mario Draghi, fyrrverandi seðlabankastjóra sambandsins, og hins vegar Enrico Letta, fyrrverandi forsætisráðherra Ítalíu. Er skemmst frá því að segja að ekki var um að ræða sérlega upplífgandi umfjallanir um viðfangsefnið og framtíðarhorfur þess. Var þvert á móti dregin upp afar dökk mynd í þeim efnum.
Meginefni skýrslanna var þannig viðvarandi efnahagsleg stöðnun innan Evrópusambandsins í gegnum tíðina og hvernig það hefði dregizt aftur úr öðrum heimshlutum á flestum sviðum. Hagvöxtur hefði þannig verið lítill eða enginn og samkeppnishæfni innri markaðar sambandsins minnkað jafnt og þétt miðað við önnur markaðssvæði. Grípa þyrfti til róttækra aðgerða ef mögulegt ætti að vera að snúa þeirri þróun við. Þá mætti alls engan tíma missa í því sambandi.
„Hlutdeild Evrópusambandsins í heimsbúskapnum hefur dregizt saman undanfarna þrjá áratugi þar sem staða þess á meðal stærstu hagkerfa heimsins hefur versnað hratt samhliða uppgangi asískra hagkerfa,“ segir í skýrslu Letta sem kom út í apríl 2024 og fjallaði einkum um innri markað sambandsins. Efnahagslega hefði Evrópusambandið sömuleiðis dregizt verulega aftur úr Bandaríkjunum. Jafnvel án tillits til asískra hagkerfa hefði sú eftir sem áður verið raunin.
„Hagkerfin tvö voru svipuð að stærð árið 1993. Hins vegar jókst landsframleiðsla á mann um 60% í Bandaríkjunum á milli 1993-2022 en innan við 30% innan sambandsins,“ segir einnig. Fyrirtæki í Evrópusambandinu væru eftirbátar fyrirtækja í ríkjum utan þess. Einkum í Bandaríkjunum og Kína. Forskot þeirra hefði mikil áhrif á nýsköpun, framleiðni og atvinnusköpun innan sambandsins og þar með öryggi þess og möguleika til þess að hafa áhrif í framtíðinni.
Varað var við því í skýrslu Draghis að Evrópusambandið stæði frammi fyrir áskorun í þessum efnum sem varðaði hreinlega tilvistargrundvöll þess. Auka þyrfti verulega framleiðni innan þess. Efnahagsleg hnignun sambandsins hefði ekki sízt komið niður á heimilum í ríkjum þess. Jafnvel þó þau leggðu meira til hliðar en bandarísk heimili hefði fjárhagsleg staða þeirra frá árinu 2009 einungis styrkzt um þriðjung af því sem raunin hefði verið í Bandaríkjunum.
„Takist ekki að auka framleiðni innan Evrópusambandsins munum við neyðast til þess að velja og hafna. Við munum ekki geta orðið í senn leiðandi á tæknisviðinu, leiðarljós ábyrgðar í loftlagsmálum og forystuafl á alþjóðasviðinu. Við munum ekki geta fjármagnað velferðarkerfi okkar. Við munum þurfa að draga úr einhverjum, ef ekki öllum, metnaðarfullum markmiðum okkar,“ segir enn fremur í skýrslu Draghis. Framtíðarhorfurnar væru ekki beinlínis heillandi.
Kanzlari Þýzkalands, Friedrich Merz, sagði nú síðast í ræðu á fundi Alþjóðaefnahagsráðsins á dögunum að Evrópusambandið hefði átt að verða samkeppnishæfasta hagkerfi í heimi. „Í staðinn erum við orðin heimsmeistarar í of miklu reglugerðafargani. […] Bæði Þýzkaland og sambandið hafa sólundað gríðarlegum tækifærum fyrir vöxt á undanförnum árum með því að draga lappirnar varðandi umbætur og skerða óhóflega frumkvöðlafrelsi og persónulega ábyrgð.“
Með öðrum orðum hafa forystumenn Evrópusambandsins sjálfs ítrekað varað við efnahagslegri hnignun þess stutt skýrslum sem unnar hafa verið fyrir sambandið af einstaklingum sem seint verða sakaðir um að hafa horn í síðu þess. Á sama tíma ríða hérlendir Evrópusambandssinnar eins og Thomas Möller, fyrrverandi varaþingmaður Viðreisnar, fram á ritvöllinn líkt og nýverið og spyrja hvaða hnignun sé eiginlega verið að tala um innan Evrópusambandsins.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Ljósmynd: Höfuðstöðvar framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins. Eigandi: almathias)