Merkileg grein birtist á Vísi síðastliðinn föstudag eftir Guðmund Andra Thorsson, rithöfund og fyrrverandi þingmann Samfylkingarinnar, þar sem honum tókst að ræða í sömu andrá um „heimsvaldastefnu fyrri alda“ og að hann teldi að Ísland ætti „samleið með rótgrónum lýðræðisþjóðum Evrópu og ríkjabandalagi þeirra“, það er að segja Evrópusambandinu, þar sem „vopnin eða önnur valdbeiting“ réði ekki málalokum. En hvaða ríki voru það sem stóðu að heimsvaldastefnu fyrri alda ef ekki meðal annarra og ekki hvað sízt forysturíki sambandsins. Þar á meðal Frakkland, Þýzkaland, Ítalía og Spánn.
Væntanlega myndi Guðmundur Andri segja að heimsvaldastefna ríkja Evrópusambandsins tilheyrði fortíðinni og væri fjarri forystumönnum þeirra í dag. Hins vegar er því miður mjög langur vegur frá því. Forystumenn innan sambandsins hafa þannig ítrekað rætt opinberlega um mikilvægi þess að til verði evrópskt stórríki og jafnvel beinlínis notað hugtakið heimsveldi. Líkt og til dæmis José Manuel Barroso, þáverandi forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, gerði á blaðamannafundi árið 2007. Þar líkti hann skipulagi sambandsins við heimsveldi sem og landfræðilegu umfangi þess.
Markmiðið með samrunaþróuninni innan Evrópusambandsins hefur enda frá upphafi verið að til yrði sambandsríki. Til að mynda kom þannig fram í Schuman-yfirlýsingunni árið 1950, sem kom þróuninni af stað og Guðmundur Andri sem einarður Evrópusambandssinni hlýtur að þekkja vel, að fyrsta skrefið væri að koma kola- og stálframleiðslu Evrópuríkja undir eina yfirþjóðlega stjórn en lokamarkmiðið evrópskt sambandsríki. Nú síðast var meðal annars kveðið á um það í stjórnarsáttmála núverandi ríkisstjórnar Þýzkalands að áfram skyldi unnið að því að til yrði evrópskt sambandsríki.
Forystumenn innan Evrópusambandsins hafa enn fremur talað um að það væri byggt á sömu hugsun í grunninn og tilraunir valdamanna fyrri alda til þess að sameina Evrópu í eitt ríki. Til dæmis sagði Valéry Giscard d’Estaing, fyrrverandi forseti Frakklands, í ræðu 2003 þegar hann tók við verðlaunum fyrir framlag sitt til samrunans: „Heimsálfan okkar hefur orðið vitni að ítrekuðum tilraunum til þess að sameina hana; Sesar, Karlamagnús og Napóleon ásamt öðrum. Markmiðið hefur verið að sameina álfuna með vopnavaldi, með sverðinu. Við viljum hins vegar sameina hana með pennanum.“
Með öðrum orðum voru skilaboð Giscard d’Estaing þau að um væri að ræða sama markmiðið í grunninn og áður, sameinaða Evrópu undir einni stjórn, en aðra aðferðafræði. Guðmundur Andri talaði einmitt á hliðstæðum nótum í grein sinni þar sem hann sagði að heimsveldi fyrri tíma hafi verið byggð upp með vopnavaldi. Þó þau hafi reyndar einnig oft á tíðum verið byggð upp í gegnum samninga, með pennanum. Til að mynda í gegnum hjónabönd og annars konar ríkjabandalög. Hvað er útþensla Evrópusambandsins enda í rauninni annað en gamaldags landfræðileg útþenslustefna í grunninn?
Hvað síðan Frakkland, Þýzkaland, Ítalíu og Spán varðar eru þessi fjölmennustu ríki Evrópusambandsins einmitt í lykilstöðu í krafti íbúafjölda síns þegar teknar eru ákvarðanir í ráðherraráði sambandsins sem gjarnan er talin valdamesta stofnun þess. Til að hægt sé í langflestum tilfellum að taka ákvörðun í ráðinu þarf þannig til dæmis allavega tvö þeirra og saman geta þau enn fremur hindrað nánast hvaða ákvörðun sem er. Með öðrum orðum hafa þessi gömlu heimsvaldaríki allajafna tögl og haldir í þessum efnum innan Evrópusambandsins án þess að hafa þurft að beita sverðinu. Aðeins pennanum.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Ljósmynd: Hermenn undir merkjum Evrópusambandsins með fána þess. Eigandi: Þing Evrópusambandsins)