Fjórum dögum eftir þingkosningarnar 2017 sagði Logi Már Einarsson, þáverandi formaður Samfylkingarinnar, að flokkur hans myndi ekki setja það sem skilyrði í stjórnarmyndunarviðræðum að haldin yrði þjóðaratkvæðagreiðsla um Evrópumálin þrátt fyrir að hafa lagt áherzlu á það í aðdraganda kosninganna. Fjórum dögum síðar lýsti Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, því sama yfir. Formlegar viðræður um myndun nýrrar ríkisstjórnar voru þá ekki enn hafnar.
Formenn Samfylkingarinnar og Viðreisnar voru þannig reiðubúnir að gefa upp kosningaloforð flokka sinna um þjóðaratkvæði um Evrópumálin strax eftir kosningarnar til þess að komast í ríkisstjórn. Vert er að hafa þetta í huga þegar rifjað er upp að Bjarni Benediktsson, þáverandi formaður Sjálfstæðisflokksins, hafi boðað slíkt þjóðaratkvæði fyrir kosningarnar 2013 og síðan ekki haldið það. Sem var aðallega vegna þess að ekki samdist um það í stjórnarmyndunarviðræðum.
Kaldhæðnin er sú að það hefur einkum verið Samfylkingar- og Viðreisnarfólk sem sakað hefur Bjarna um svik við kjósendur fyrir að hafa ekki haldið umrætt þjóðaratkvæði þegar fyrir liggur að formenn þessara flokka voru síðan reiðubúnir að halda eins á málum. Munurinn er að Bjarni komst í ríkisstjórn 2013 en Logi og Þorgerður ekki 2017. Þá hafa án efa miklu fleiri kosið Samfylkinguna og Viðreisn út á áherzluna á þjóðaratkvæði en nokkurn tímann Sjálfstæðisflokkinn.
Við stöndum frammi fyrir öðrum en samt hliðstæðum aðstæðum í dag. Forystumenn Samfylkingarinnar sögðu fyrir síðustu kosningar að ekki stæði til að setja Evrópumálin á dagskrá á meðan forystumenn Viðreisnar slógu í og úr þegar spurt var hvort málið yrði skilyrði fyrir þátttöku í ríkisstjórn. Flokkur fólksins talaði síðan gegn inngöngu í Evrópusambandið og að þjóðaratkvæði yrði haldið. Hins vegar varð raunin önnur strax eftir kosningarnar sem kunnugt er.
Talsvert verra er að segjast fyrir kosningar ekki ætla að gera eitthvað en gera það samt en að segjast ætla að gera eitthvað og gera það ekki. Það síðara er óbreytt staða en hitt felur hins vegar í sér breytingu þvert á það sem sagt var áður en gengið var að kjörborðinu. Það segir annars sitt um traust Samfylkingarinnar og Viðreisnar í garð kjósenda að flokkarnir hafi ekki treyst sér til þess að segja þeim í aðdraganda kosninganna að til stæði að setja málið á dagskrá eftir þær.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Ljósmynd: Alþingishúsið. Eigandi: Hjörtur J. Guðmundsson)