Fyrr á þessu ári flutti Mario Draghi, fyrrverandi seðlabankastjóri Evrópusambandsins, ræðu í Háskólanum í Leuven í Belgíu þar sem hann lagði áherzlu á mikilvægi þess að sambandið yrði endanlega að sambandsríki, Bandaríkjum Evrópu, eins og stefnt hefur verið að allt frá upphafi. Forsenda þess væri að endanlega tækist að jarða þjóðerniskennd Evrópuríkja og fullveldi þeirra. Á fundi í Rimini á Ítalíu í lok ágúst á síðasta ári lýsti Draghi því yfir að þjóðríki Evrópu væru „úreld“ og að eina leiðin fyrir Evrópusambandið til að lifa af væri að verða endanlega að sambandsríki.
Fram kom í Schuman-ávarpinu 1950, sem markaði upphaf samrunans innan Evrópusambandsins og forvera þess, að fyrsta skrefið væri að koma kola- og stálframleiðslu Evrópuríkja undir eina stjórn en lokaskrefið væri hins vegar evrópskt sambandsríki. „Sameiginleg kola- og stálframleiðslu mun þegar í stað leggja sameiginlegan grunn að efnahagsþróun sem fyrsta skrefinu í átt að evrópsku sambandsríki,“ segir þannig í ávarpinu. Síðan hefur sambandið, og áður forverar þess, jafnt og þétt öðlast fleiri einkenni ríkis og vantar orðið fremur lítið upp á í þeim efnum.
„Þar sem Evrópusambandið er orðið að sambandsríki, í viðskiptum, í samkeppnismálum, á innri markaðinum og í peningamálum, njótum við virðingar sem veldi og eigum í samningaviðræðum sem slíkt. Við sjáum þetta í árangursríkum viðskiptasamningum sem samið hefur verið um við Indland og Suður-Ameríku. Þar sem sú er ekki raunin, í varnarmálum, iðnaðarmálum og utanríkismálum, er komið fram við okkur sem laustengd samtök meðalstórra ríkja sem hægt er að sundra og koma fram við í samræmi við það,“ sagði Draghi enn fremur í ræðu sinni.
Þurfi að verða að sambandsríki
Fyrir jólin birtist grein í spænska dagblaðinu El País eftir tugi pólitískra þungavigtarmanna innan Evrópusambandsins þar sem hvatt var að sama skapi til þess að þróun sambandsins í átt að sambandsríki yrði hraðað í samræmi við lokamarkmið samrunaþróunarinnar. Þar á meðal Josep Borrell, fyrrverandi utanríkisráðherra Evrópusambandsins, Guy Verhofstadt, fyrrverandi forsætisráðherra Belgíu, Enrico Letta, fyrrverandi forsætisráðherra Ítalíu, og Pascal Lamy, fyrrverandi framkvæmdastjóri Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar auk fjölmargra annarra.
Fram kemur í greininni að einungis með því að taka frekari skref í átt að sambandsríki gæti Evópusambandið tekizt á við áskoranir samtímans. Enn fremur var kallað eftir því að einróma samþykki yrði endanlega afnumið innan sambandsins. Það heyrir þó til undantekninga í dag en var áður reglan. Til að mynda á það hvorki við um ákvarðanir um sjávarútvegs- né orkumál. Þá var kallað eftir því að ákvæði Lissabon-sáttmála Evrópusambandsins, grunnlöggjöf þess, yrðu túlkuð í meira mæli í þágu frekari skrefa í átt að lokamarkmiði þess líkt og í kórónuveirufaraldrinum.
Draghi er þannig ekki einn um þessa afstöðu heldur hefur hreinlega verið leitun að forystumönnum innan Evrópusambandsins í gegnum tíðina sem ekki hafa stutt lokamarkmiðið um sambandsríki. Þá hafa verið tekin fjölmörg skref í þá átt á liðnum árum eins og hann kom inn á og vantar orðið ekki mikið upp á í þeim efnum. Má í því sambandi enn fremur geta þess að í stjórnarsáttmála síðustu ríkisstjórnar Þýzkalands, sem í sátu systurflokkar Samfylkingarinnar og Viðreisnar var meðal annars rætt um áframhaldandi þróun sambandsins í átt að evrópsku sambandsríki.
Íslenzkir sambandsríkissinnar
Frá því skömmu eftir lok síðari heimsstyrjaldarinnar hafa samtökin European Movement International verið starfandi í Evrópu en meginmarkmið þeirra hefur verið að til yrði evrópskt sambandsríki. Samtökun eru með aðildarfélög víðast hvar í álfunni og þar á meðal hér á landi. Evrópuhreyfingin, samtök íslenzkra Evrópusambandssinna, er þannig aðili að evrópsku samtökunum. Síðasta haust var áðurnefndur Verhofstadt, forseti þeirra, heiðursgestur á landsþingi Viðreisnar. Kallaði hann í ræðu sinni eftir evrópsku heimsveldi og var ræðu hans vel fagnað af landsþingsfulltrúum.
Með öðrum orðum er ekki nóg með að Evrópusambandið sé þegar komið langleiðina í þá átt að verða endanlega að sambandsríki heldur er ljóst að samtök hérlendra Evrópusambandssinna styðja þá þróun. Annars væru þau varla aðilar að samtökum evrópskra sambandsríkissinna. Vaxandi áherzla á það að vægi ríkja innan sambandsins taki mið af íbúafjölda þeirra er liður í þessari þróun þess. Þannig yrði vægi Íslands til að mynda í ráðherraráði Evrópusambandsins, valdamestu stofnun þess, allajafna sáralítð eða 0,08%. Á við 5% hlutdeild í einum alþingismanni.
Mikilvægt er að hafa í huga í umræðum um það hvort Ísland eigi að ganga í Evrópusambandið, hvert sambandið stefnir. Komi til inngöngu í sambandið verður það enda ekki til einnar náttar og enn fremur ekki hlaupið þaðan út aftur. Persónulega hugnast mér hvorki að Ísland verði hluti af 80% né 100% sambandsríki. Ég vil þvert á móti sjá Ísland áfram frjálst og fullvalda og þjóðina þannig hafa frelsi til þess að taka ákvarðanir um eigin mál í stað þess að þurfa að vona að ákvarðanir teknar af öðrum henti okkur þrátt fyrir að þær verði seint teknar með okkar hagsmuni í huga.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 31. marz 2026)
(Ljósmynd: Mario Draghi, fyrrverandi seðlabankastjóri Evrópusambandsins. Eigandi: Þing Evrópusambandsins – Creative Commons Attribution 2.0 Generic)