„Frá því að Rússland réðist inn í Úkraínu hefur Evrópusambandið greitt meira en 220 milljarða evra fyrir rússneskt jarðefnaeldsneyti. Það er nokkurn veginn það sama og hernaðurinn í Úkraínu hefur kostað Rússland. Þessu verður að linna,“ segir Inese Vaidere, þingmaður eistneska stjórnmálaflokksins Jaunā Vienotība, á þingi Evrópusambandsins í myndbandi sem birt var á Facebook-síðu evrópska þingflokksins European People’s Party í byrjun nóvember.
Maria Malmer Stenergard, utanríkisráðherra Svíþjóðar, vakti athygli á því um sama leyti að Evrópusambandið hefði greitt meira fyrir rússneskt jarðefnaeldsneyti frá innrásinni en í fjárstuðning til Úkraínu. Þannig hefðu 187 milljarðar evra runnið til Úkraínu. Fram kom í frétt Euronews um málið að væru önnur viðskipti við Rússland talin með hefðu 311 milljarðar evra skilað sér þangað. Það næði ekki því sem farið hefði til Úkraínu þótt ógreidd loforð væru talin með.
Til stendur loksins að banna alfarið innflutning á rússnesku gasi til Evrópusambandsins í byrjun næsta árs. Áður var miðað við lok 2027 en því var flýtt vegna þrýstings frá Bandaríkjunum. Komið hefur hins vegar fram í fjölmiðlum að innflutningur á rússnesku gasi til sambandsins hafi stóraukizt undanfarna mánuði þar sem ríki eins og Frakkland, Spánn, Holland og Belgía, hefðu verið að birgja sig upp af því áður en bannið tæki gildi. Það er að segja að hamstra það.
Með öðrum orðum munu ríki Evrópusambandsins ekki hætta að kaupa rússneskt gas fyrr en eftir ár, fimm árum eftir innrásina í Úkraínu. Ef það þá gengur eftir. Full ástæða er til þess að velta því fyrir sér hvort til innrásarinnar hefði komið ef ekki hefðu runnið gríðarlegar fjárhæðir frá ríkjum sambandsins í ríkissjóð Rússlands árum og áratugum saman. Líklega ekki. Í bezta falli fyrir Evrópusambandið hefur fjárflæðið gert Rússlandi kleift að halda stríðinu lengur áfram.
Varað var ESB við í meira en 20 ár
Forystumenn Evrópusambandsins hafa ítrekað gengizt við því að ríki þess hafi fjármagnað hernaðaruppbyggingu Rússlands og síðan hernað landsins í Úkraínu með miklum kaupum á rússneskri orku áratugum saman. Ríkin voru lengi langstærsti kaupandi einkum gass og olíu frá Rússlandi sem skapað hefur stærstan hluta útflutningstekna landsins í gegnum tíðina. Þrátt fyrir að dregið hafi úr kaupunum renna enn fleiri milljarðar evra árlega frá sambandinu til Rússlands.
„Fyrsta sem við þurfum að gera er að klippa á naflastrenginn sem bindur hagkerfi okkar við hagkerfi Rússlands og loka fyrir fjármagnsflæðið sem gerir landinu kleift að safna í varasjóði til þess að fjármagna stríðið,“ sagði Josep Borrell, þáverandi utanríkisráðherra Evrópusambandsins, í ræðu 9. marz 2022 skömmu eftir innrásina. Talað hefði verið um að draga þyrfti úr kaupunum eftir að Rússland innlimaði Krímsskaga árið 2014 en þau hefðu aðeins aukizt.
Fram kom í annarri ræðu Borrells í sama mánuði að rætt hefði verið um það að draga þyrfti úr kaupunum á gasi frá Rússlandi í að minnsta kosti tuttugu ár. Þvert á móti hefði Evrópusambandið sífellt orðið háðara því en kaupin hófust á áttunda áratug síðustu aldar. Þá sagði hann í ræðu 10. október sama ár að sambandið hefði útvistað öryggismálum sínum til Bandaríkjanna og reist efnahagslega velmegun sína á ódýrri rússneskri orku og ódýrum kínverskum vörum.
Viðurkennt var að sama skapi í færslu á Twitter-síðu Charles Michel, þáverandi forseta leiðtogaráðs Evrópusambandsins, 30. maí 2022 að ríki þess hefðu að miklu leyti fjármagnað hernaðaruppbyggingu og í kjölfarið stríðsrekstur Rússa með kaupum á rússneskri orku. Með áformuðum aðgerðum sambandsins um að draga úr því hversu háð það væri rússneskri olíu hefði þannig fyrir vikið verið „skrúfað fyrir gríðarlega uppsprettu fjármögnunar fyrir stríðsvél þess.“
Stefna ESB beðið algert skipbrot
„Við munum ekki lengur gera Rússlandi kleift að nota orkumálin sem vopn gegn okkur. Við munum ekki lengur með óbeinum hætti hjálpa til við að fjármagna stríðsrekstur þeirra,“ sagði Dan Jørgensen, orkumálaráðherra Evrópusambandsins, á blaðamannafundi í Strasbourg í maí síðastliðnum þegar kynnt voru áform um að sambandið yrði ekki lengur háð rússnesku gasi í lok 2027. Síðar var það fært til upphafs þess árs vegna þrýstings frá Bandaríkjunum.
„Við héldum að með þessu yrði komið í veg fyrir stríð,“ sagði Sanna Marin, þáverandi forsætisráðherra Finnlands, á fundi sem skipulagður var af hugveitunni Lowy Institute í Sydney í Ástralíu 2. desember 2022 og vísaði þar til þeirrar stefnu Evrópusambandsins að nánari efnahagsleg tengsl við Rússland væru til þess fallin að varðveita friðinn. Sú stefna hefði hins vegar beðið algert skipbrot. Rússneskum stjórnvöldum væri í raun sama um þá hagsmuni.
Hins vegar er Evrópusambandið eftir sem áður gríðarlega háð innfluttu gasi þrátt fyrir að dregið hafi úr innflutningi þess frá Rússlandi og hefur fyrir vikið þurft að reiða sig á önnur ríki í staðinn. Þannig var mikill meirihluti þeirrar orku sem notuð var innan sambandsins á árinu 2025 innfluttur frá ríkjum utan þess. Innflutningur frá Noregi hefur aukizt mikið en einnig frá Bandaríkjunum. Stærstur hluti innflutts fljótandi gass á síðasta ári var þannig bandarískt.
Vert er að hafa þetta í huga þegar forystumenn Evrópusambandsins halda því fram að þeir standi öðrum fremur með Úkraínu á sama tíma og ríki sambandsins hafa hreinlega fjármagnað stríð Rússlands gegn landinu. Og eru enn að því. Eins þegar hérlendir Evrópusambandssinna segja að við þurfum að ganga í Evrópusambandið vegna öryggismála á sama tíma og forystumönnum þess tókst með stórkostlegu ábyrgðarleysi að setja öryggi sambandsins í fullkomið uppnám.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 10. febrúar 2026)
(Ljósmynd: Höfuðstöðvar ríkisstjórnar Evrópusambandsins. Eigandi: © European Union, 2025, CC BY 4.0)