Mér finnst alltaf jafn merkilegt þegar einarðir Evrópusambandssinnar tala þvert á það sem Evrópusambandið sjálft hefur sagt. Til dæmi um það hvað felist í umsóknarferlinu að sambandinu, hvort hægt sé í að fá varanlegar undanþágur frá yfirstjórn þess og hvert vægi ríkja sé innan sambandsins. Vart verður dregin önnur ályktun af því en að þeir telji að Evrópusambandið fari einfaldlega með rangt mál. Sem aftur eru þá ekki beint meðmæli með inngöngu í sambandið ofan á annað. Fram kemur þannig alls staðar í gögnum Evrópusambandsins sem fjalla um umsóknarferlið að því að ferlið gangi fyrst og fremst út á aðlögun umsóknarríkisins að regluverki sambandsins og stjórnsýslu þess samhliða viðræðum um inngönguna.
„Viðfangsefni samningaviðræðna um inngöngu [í Evrópusambandið] er geta umsóknarríkis til þess að standa undir þeim skuldbindingum sem fylgja veru í sambandinu. Hugtakið „samningaviðræður“ getur verið villandi. Viðræðurnar snúast um skilyrði og tímasetningar upptöku, innleiðingar og framkvæmdar umsóknarríkis á reglum Evrópusambandsins – um 100.000 blaðsíður af þeim. Og þessar reglur (einnig þekktar undir heitinu acquis, franska fyrir „það sem hefur verið samþykkt“) eru ekki umsemjanlegar,“ segir í upplýsingabæklingnum Understanding Enlargement. sem Evrópusambandið hefur gefið út og ætlað er að útskýra umsóknarferli ríkja að sambandinu, Ekki sé um eiginlegar samningaviðræður að ræða.
„Fyrir umsóknarríki snýst þetta í raun um að komast að samkomulagi um það hvernig og hvenær eigi að samþykkja og innleiða reglur og verklagsreglur Evrópusambandsins. Fyrir sambandið er mikilvægt að fá tryggingar fyrir dagsetningu og skilvirkni innleiðingar reglnanna af hálfu hvers umsóknarríkis. Samningaviðræður fara fram milli aðildarríkja Evrópusambandsins og hvers umsóknarríkis og hraði þeirra fer eftir framvindu hvers lands við að uppfylla kröfurnar. Umsóknarríki hafa því hvata til að innleiða nauðsynlegar umbætur hratt og á skilvirkan hátt. Sumar þessara umbóta krefjast mikilla og stundum erfiðra umbreytinga á stjórnmála- og efnahagsskipulagi landsins,“ segir áfram í bæklingi sambandsins.
„Stjórnsýsla Íslands er lítil“
Með hliðstæðum hætti er algengum spurningum um umsóknarferlið svarað á vef stækkunarráðuneytis Evrópusambandsins þar sem meðal annars segir að umsóknarríki verði að taka upp allt regluverk sambandsins. „Umsóknarríki verða að samþykkja regluverkið áður en þau geta gengið í Evrópusambandið og gera það að hluta af landslögum sínum. Upptaka og innleiðing regluverksins er grundvöllur viðræðnanna. […] Hversu hratt viðræðurnar ganga fyrir sig fer eftir því hversu fljótt hvert ríki kemur á umbótum og aðlagast regluverki sambandsins. […] Markmið viðræðnanna er að umsóknarríkið taki upp regluverkið í heild og sjái til þess að það verði að fullu innleitt og komið til framkvæmda við inngönguna.“
Hliðstætt kemur fram í öðrum bæklingi Evrópusambandsins sem nefnist Enlargement of the European Union. „Til þess að undirbúa sig fyrir inngöngu í Evrópusambandið verður umsóknarríkið að taka upp og innleiða regluverk sambandsins. Viðræðurnar snúast um það hvernig og hvenær reglurnar eru teknar upp og innleiddar. Sömu skilyrði gilda um alla, það er að segja, ríki getur ekki valið hvaða hluta regluverks Evrópusambandsins það tekur upp. Í undantekningum geta aðlögunartímabil verið í boði.“ Tekið er fram að slík tímabil verði að vera stutt. Þá kunni að vera í boði sérstakar aðlaganir, einnig nefndar sérlausnir, sem fela í sér afmarkaða stjórnsýslubreytingu en breyta engu um yfirstjórn sambandsins.
Hið sama kom fram í gögnum Evrópusambandsins í tengslum við umsókn ríkisstjórnar Samfylkingarinnar og Vinstri grænna um inngöngu í sambandið árið 2009. Þar kom einnig fram að stjórnsýsla Íslands væri of lítil til þess að geta ráðið við inngöngu í það. „Heilt á litið er stjórnsýslan lítil og býr við takmarkaðar fjárveitingar. […] Ísland mun þurfa að byggja upp getu stjórnsýslunnar til þess að taka upp, þýða og innleiða löggjöf Evrópusambandsins og koma á laggirnar öllum þeim nauðsynlegu innviðum sem vera innan sambandsins krefst. […] Stjórnsýsla Íslands er lítil.“ Stjórnaráðið væri til að mynda allt of fámennt og koma þyrfti til mikillar „stofnanauppbyggingar“, það er útþenslu hins opinbera, svo Ísland gæti gengið þar inn.
5% af einum aþingismanni
Forystumenn Evrópusambandsins hafa sömuleiðis ítrekað lýst því yfir í gegnum tíðina að varanlegar undanþágur frá yfirstjórn sambandsins séu ekki í boði fyrir umsóknarríki. Þau dæmi um slíkt sem hérlendir Evrópusambandssinnar hafa nefnt til sögunnar eru öll vegna ríkja sem þegar voru í Evrópusambandinu og vegna þess að samþykki þeirra þurfti til þess að nýir sáttmálar sambandsins gætu tekið gildi. Eitt af fáum og sífellt færri sviðum þar sem enn er þörf á einróma samþykki ríkjanna. Þá hafa talsmenn inngöngu í Evrópusambandið einnig tiltekið hitt og þetta sem felur í reynd í sér sérlausnir en ekki varanlegar undanþágur. Þessu er iðulega grautað saman. Gjarnan beinlínis í þeim tilgangi að rugla fólk í ríminum.
Hvað vægi ríkja varðar þegar teknar eru ákvarðanir innan Evrópusambandsins gilda um það mjög skýrar reglur sem fela í sér heildstætt kerfi sem nær til allra þess. Mælikvarðinn í þeim efnum er fyrst og fremst íbúafjöldi ríkjanna. Til að mynda og ekki sízt í ráðherraráði sambandsins, valdamestu stofnun þess. Þar eru langflestar ákvarðanir teknar með auknum meirihluta þar sem þarf 55% ríkjanna (helmingur þeirra plús eitt) með 65% af heildaríbæúafjölda Evrópusambandsins að baki sér. Hvað skilyrðið um íbúafjöldann varðar yrði vægi Íslands innan ráðsins einungis um 0,08% eða á við 5% hlutdeild í einum þingmanni á Alþingi. Þar á meðal þegar fjallað væri um sjávarútvegs- og orkumál sem skipta okkur Íslendinga miklu.
Viðbrögð hérlendra Evrópusambandssinna þegar bent hefur verið á þetta hafa verið afar fálmkennd. Hafa þeir til að mynda alls ekki viljað ræða ráðherraráðið heldur frekar þing Evrópusambandsins þar sem enn er ákveðinn lágmarksfjöldi þingmanna á hvert ríki. Fyrir vikið væru vissulega mun færri kjósendur á bak við hvern íslenzkan þingmann en til dæmis þýzkan. Hins vegar fengi Ísland sex þingmenn af vel yfir 700 sem væri á við hálfan alþingismann. Þá hafa þeir bent á að þingmenn landsins myndu starfa í þingflokkum. Innan þeirra yrði hins vegar sama áhrifaleysið. Þetta er veruleikinn sem biði Íslands innan sambandsins og um þetta yrði ekki samið í umsóknarferlinu. Þetta kalla Evrópusambandssinnarnir sætið við borðið.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 17. febrúar 2026)
(Ljósmynd: Höfuðstöðvar ríkisstjórnar Evrópusambandsins. Eigandi: almathias)