Forystumenn Viðreisnar komu því á framfæri við samstarfsflokkana í ríkisstjórn síðasta sumar að ef ljóst yrði að ekkert yrði af þjóðaratkvæðinu um Evrópumálin myndi flokkurinn slíta stjórnarsamstarfinu. Kom það í framhaldi af gremju innan Viðreisnar vegna þess að forystumenn Samfylkingarinnar undir forystu Kristrúnar Frostadóttur, formanns flokksins og forsætisráðherra, hefðu ekki tekið þátt í því að tala fyrir því að samþykkt yrði í þjóðaratkvæðinu að sækjast eftir inngöngu í Evrópusambandið. Ágreiningurinn hefur þó ekki snúizt um markmiðið sem slíkt heldur tímasetningar og forgangsröðun.
Viðreisn hefur viljað sjá þjóðaratkvæðið fara fram sem fyrst þar sem tíminn ynni ekki með flokknum í málinu. Bæði þar sem kjörtímabilið styttist sífellt en einnig vegna þess að skoðanakannanir hafa ekki verið að þróast með hagfelldum hætti fyrir hann. Stuðningur við það að hefja aftur umsóknarferli að Evrópusambandinu hefur dregizt saman, og munar orðið litlu á andstæðum fylkingum miðað við kannanir, og eins stuðningur við inngöngu í sambandið. Síðustu birtar kannanir Maskínu hafa sýnt fleiri andvíga inngöngu og kannanir Gallups minnkandi stuðning og nú síðast hnífjafnar fylkingar.
Kannanir frá Maskínu um afstöðuna til inngöngu í Evrópusambandið hafa ekki verið birtar síðan síðasta vor. Hins vegar gerði fyrirtækið mánaðarlegar kannanir frá því síðasta sumar og fram að jólum fyrir óþekktan kaupanda sem ekki hafa verið birtar. Vísbendingar eru um að kannanirnar hafi verið gerðar fyrir utanríkisráðuneytið, sem Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, formaður Viðreisnar, fer fyrir, en greiðslur ráðuneytisins til Maskínu jukust um tvær milljónir króna árið 2025 miðað við árið á undan. Kannanirnar hafa greinilega ekki skilað þeim niðurstöðum sem kaupandinn hafði vonazt eftir.
Vaxandi þrýstingur hefur einnig verið innan Samfylkingarinnar og hefur Kristrún nú lýst því yfir að kominn sé tími til þess að hefja umræðuna um Evrópusambandið í aðdraganda þjóðaratkvæðisins sem að vísu en hafin fyrir margt löngu. Leggja á þingsályktunartillögu um þjóðaratkvæðið fram á vorþinginu og nái hún fram að ganga væri hægt að halda það strax næsta haust og jafnvel næsta sumar. Miðað við lögin má halda slíkt ráðgefandi þjóðaratkvæði í fyrsta lagi þremur mánuðum og í síðasta lagi tólf mánuðum eftir samþykkt tillögu um það. Stjórnarsáttmálinn segir fyrir árslok 2027.
Hins vegar er rétt að árétta það að enginn ágreiningur hefur í raun verið á milli forystu Samfylkingarinnar og Viðreisnar um markmiðið, sem sagt inngöngu í Evrópusambandið, heldur tímasetningar og forgangsröðun. Kristrún hefur talið önnur mál í meiri forgangi á meðan Þorgerður hefur viljað halda þjóðaratkvæðið sem fyrst enda innganga í sambandið í raun eina eiginlega stefnumál Viðreisnar. Kristrún lýsti því hins vegar yfir á dögunum að tímabært væri að setja málið á dagskrá þar sem helztu mál ríkisstjórnarinnar væru í höfn. Eins og allir vita eru bæði verðbólga og vextir á góðum stað. Ekki satt?
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Ljósmynd: Stjórnarráðshúsið. Eigandi: Hjörtur J. Guðmundsson)