Mínar beztu þakkir, kæra Þorgerður!

Mig langar að byrja á því að þakka Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur utanríkisráðherra kærlega fyrir það að vera óþrjótandi uppspretta góðs efnis fyrir okkur fullveldissinna til þess að skrifa um. Hún er löngu orðin einhver helzti bandamaður okkar í þeim efnum. Grein hennar í Morgunblaðinu á skírdag var þar engin undantekning. Ef ég vissi ekki betur gæti maður helzt haldið að hún væri í raun andvíg því að Ísland gengi í Evrópusambandið. Mínar beztu þakkir, kæra Þorgerður!

Hótar þjóðinni „afdrifaríkum afleiðingum“

Meðal annars kom þannig fram í grein Þorgerðar að sífellt væri verið „að telja okkur trú um að við yrðum að velja á milli ólíkra póla. Að heimurinn væri svartur eða hvítur.“ Á sama tíma hefur málflutningur hennar og annarra harðra Evrópusambandssinna iðulega einkum verið sá að annað hvort gengjum við í Evrópusambandið eða einangruðumst. Stæðum ein eins og hún orðaði það til dæmis nýverið. Enda restin af heiminum sem stendur utan sambandsins vitaskuld einangraður!

Meira að segja í þessari sömu grein, þar sem Þorgerður gagnrýndi það að fólki væri sagt að velja þyrfti á milli tveggja póla, sendi hún sömu skilaboð. Til dæmis að forsenda þess að geta átt í samstarfi við Evrópusambandið væri að ganga þar inn og að annað hvort yrði stefnt að inngöngu í það núna eða þeim dyrum lokað næstu áratugina. Evrópusambandið hefur hins vegar ítrekað sagt berum orðum að dyr þess verði alltaf opnar fyrir Íslandi. Enda jú eftir miklu að slægjast fyrir það.

Fögnuðu heimsveldisræðunni ákaft

Við vitum annars hvert Evrópusambandið hefur stefnt fram upphafi. Í átt að lokamarkmiði samrunaþróunarinnar innan þess um sambandsríki eins og lögð var áherzla á strax í Schuman-yfirlýsingunni frá 1950 sem lagði grunninn að sambandinu eins og við þekkjum það í dag. Samruni er talsvert annað en samvinna ríkja á jafnræðisgrundvelli. Innan Evrópusambandsins sitja enda ríki engan veginn við sama borð heldur tekur vægi þeirra þar fyrst og fremst mið af íbúafjölda þeirra.

Flott að fá það á hreint, Þorgerður

Kæmi til inngöngu Íslands í Evrópusambandsins yrði vægi landsins í ráðherraráði sambandsins, valdamestu stofnunar þess, fyrir vikið 0,08%. Sú tala byggir á einföldum útreikningi, íbúafjölda Íslands deilt í heildaríbúafjölda Evrópusambandsins eins og miðað er við í tillfelli ríkja sambandsins. Þetta væri á við einungis 5% hlutdeild í einum þingmanni á Alþingi. Um þetta yrði ekki samið. Þetta væri einkum sæti landsins við borðið eins og Evrópusambandssinnar kjósa að kalla það.

Deginum ljósara er að Viðreisn undir forystu Þorgerðar styður lokamarkmiðið um sambandsríki. Eða hefur í bezta falli ekkert við það að athuga. Til að mynda var heiðursgestur landsþings flokksins síðasta haust Guy nokkur Verhofstadt sem er eldheitur stuðningsmaður lokamarkmiðsins um sambandsríki. Verhofstadt gekk hins vegar enn lengra í ræðu sinni og kallaði eftir því að sambandið yrði að heimsveldi. Stóðu landsþingsfullrúar upp og klöppuðu ákaft að ræðunni lokinni.

Vextir og verðbólga í samningnum?

Fleira skemmtilegt var annars að finna í grein Þorgerðar. Til að mynda sagði hún að mikilvægt væri að hefja umsóknarferli að Evrópusambandinu til þess að kanna hvað okkur stæði til boða varðandi vexti, verðbólgu og matvælaverð! Telur ráðherrann raunverulega að eitthvað verði í mögulegum inngöngusamningi um það hvernig þeim málum verði háttað á Íslandi í framtíðinni ef gengið verði í sambandið? Þetta eru þau dæmi sem hún nefndi fyrst til sögunnar í þeim efnum.

Hálft annað ár orðið að tveimur árum

Hið sama á við annað sem Þorgerður tíndi til sem rök fyrir því að hefja þyrfti umsóknarferlið á nýjan leik. Til dæmis hvaða áhrif innganga í Evrópusambandið hefði fyrir nýsköpun, fjárfestingar og rekstrarumhverfi hérlends atvinnulífs að öðru leyti. Þar liggja reglur sambandsins fyrir eins og í öðru, líkt og forystumenn þess hafa ítrekað bent á í gegnum tíðina, og ekki er vitað til þess að stjórnvöld hyggist reyna að ná einhverju öðru fram í þeim efnum eða hvað það ætti að vera.

Fram kemur meðal annars í skýrslu sem Mario Draghi, fyrrverandi seðlabankastjóri Evrópusambandsins, vann fyrir það árið 2024 að nýsköpunarfyrirtæki ættu erfitt uppdráttar innan sambandsins, ekki sízt vegna íþyngjandi regluverks, og leituðu í vaxandi mæli út fyrir það. Einkum til Bandaríkjanna. Sama ætti við um fjárfestingar. Þá nefndi Þorgerður tollabandalag sambandsins. Sem myndi torvelda viðskipti við ríki utan þess sem eru markaðir framtíðarinnar.

Hefur sjálf fyrir löngu tekið afstöðu

Hvað landbúnað varðar nefndi Þorgerður svonefndan heimskautalandbúnað Svíþjóðar og Finnlands sem felur í sér að þarlendum stjórvöldum sé heimilað að styrkja landbúnað sinn norðan 62. gráðu norðlægrar breiddar úr vösum eigin skattgreiðenda til viðbótar við styrki Evrópusambandsins. Hins vegar er í samningum þeirra eingöngu rætt um hámark í þeim efnum en ekkert lágmark. Fjárhæðin er ákveðin af sambandinu og gæti þannig farið niður í núll.

Treystir fólki ekki til að taka eigin ákvörðun

Varðandi sjávarútveginn minntist Þorgerður ekkert á hann. Í grein sem hún ritaði á Vísi nýverið kom fram að þar ætlaði hún að treysta á reglu Evrópusambandsins um hlutfallslegan stöðugar veiðar. Sú regla breytir þó engu um það að valdið í þeim efnum er í höndum sambandsins. Þá á reglan enga stoð í sáttmálum Evrópusambandsins heldur einungis reglugerð. Ekki þarf einróma samþykki til að breyta henni eða afnema og því hægt án aðkomu Íslands þó landið væri innan þess.

Með öðrum orðum ætlar Þorgerður greinilega hvorki að semja um sjávarútveginn né landbúnaðinn. Sem þarf ekki að koma á óvart í ljósi þess að sjálf hefur hún, líkt og aðrir harðir Evrópusambandssinnar, fyrir löngu gert upp hug sinn og vill ólm ganga í Evrópusambandið. Til þess þurfti engan samning. Sama á við um stefnu Viðreisnar. Hún er einfaldlega sú að Ísland eigi að „gerast fullgildur aðili að Evrópusambandinu.“ Engir fyrirvarar. Enda liggur allt sem máli skiptir fyrir.

Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur

(Birtist áður í Morgunblaðinu 7. apríl 2026)