Málaleitan Gunnars Braga Sveinssonar, fyrrverandi utanríkisráðherra, um að fá gögn afhent varðandi ákvörðun þáverandi ríkisstjórnar sem hann sat í, um að draga umsókn Íslands um inngöngu í Evrópusambandið til baka árið 2015, hefur verið hafnað af utanríkisráðuneytinu. Þetta upplýsir Gunnar Bragi í umsögn hans um þingsályktunartillögu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra um fyrirhugað þjóðaratkvæði um Evrópumálin í lok sumars.
„Töluvert hefur verið fjallað um ákvörðun ríkisstjórnarinnar sem tók við 2013 að Ijúka viðræðunum með bréfi,“ segir í umsögninni með vísan í bréf ríkisstjórnarinnar til Evrópusambandsins þess efnis að ekki bæri að líta lengur á Ísland sem umsóknarríki. „Ekki er því að leyna að fyrstu hugmyndir að orðalagi bréfsins voru beinskeyttari en niðurstaðan varð.“ Orðalag bréfsins hafi orðið til í samskiptum utanríkisráðuneytisins og embættismanna sambandsins.
Forsaga málsins er sú að áðurnefnd ríksstjórn ákvað að draga til baka umsókn Íslands um inngöngu í Evrópusambandið sem fyrri ríkisstjórn hafði sent 2009. Hugtakið „umsóknarríki“ var notað í íslenzkri útgáfu bréfsins en „candidate country“ í þeirri ensku, sem er annað stig umsóknarferlisins, í stað „applicant country“. Fyrir vikið hefur sambandið sagt umsóknina enn í fullu gildi. Engar líkur geta hins vegar talizt á því að embættismennirnir hafi ekki þekkt muninn.
„Þegar ákvörðun ríkisstjórnarinnar lá fyrir varð uppi fótur og fit í Brussel sem áleit þetta gríðarlega höfnun. Því var milt orðalag notað en embættismönnum á Íslandi og meginlandi Evrópu sem og stjórnmálamönnum var ljóst hver skilningur og vilji íslenskra stjórnvalda var. Gefið hefur verið í skyn að þrátt fyrir að stjórnmálamenn þess tíma hafi verið skýrir á því hvað þetta þýddi þá hafi embættismenn haft sinn skilning,“ segir enn fremur í umsögn Gunnars Braga.
„Fyrir rúmu ári óskaði undirritaður eftir öllum gögnum frá utanríkisráðuneytinu varðandi aðildarumsóknina og lúkningu hennar á þeim tíma er hann var utanríkisráðherra. Meðal þess sem óskað var eftir voru öll minnisblöð, tölvupóstar o.þ.h sem fóru á milli embættismanna ESB og embættismanna Íslands. Þrátt fyrir að undirritaður hafi borið ábyrgð á þessum málum í ráðuneytinu og þá áðurnefndum samskiptum neitar utanríkisráðuneytið að afhenda þessi gögn.“
Telur Gunnar Bragi þetta umhugsunarefni fyrir þá sem gegnt hafi og gegni embætti ráðherra hér á landi. Fyrir vikið hafi hann falið lögmanni sínum að taka við málinu sem hafi krafið ráðuneytið um að fá gögnin afhent. „Ábyrgð ráðherra á ráðuneytum er mikil og á endanum er það ráðherrann sem ber ábyrgð. Ráðherrann þarf að stóla á og treysta embættismönnum og starfsfólki ráðuneytanna sem þeir stýra, til að fylgja stefnu þáverandi stjórnvalda og vilja ráðherra.“
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Ljósmynd: Utanríkisráðuneytið. Eigandi: Hjörtur J. Guðmundsson)