Kæmi til þess að samþykkt yrði í þjóðaratkvæðinu í lok sumars að hefja á nýjan leik umsóknarferli að Evrópusambandinu, með tilheyrandi fullri aðlögun að regluverki þess og stjórnsýslu samhliða viðræðum við sambandið, værum við Íslendingar í raun efnislega gengnir þar inn þegar samningur lægi fyrir. Við værum þannig meira eða minna komin á sama stað og þau ríki sem þegar eru í Evrópusambandinu í aðlögun að sambandinu fyrir utan formlega inngöngu í það.
Fyrir vikið er fullkomlega eðlilegt að rætt sé um það að í raun muni fyrirhugað þjóðaratkvæði í lok sumars snúast um inngöngu í Evrópusambandið. Mjög stór hluti af því sem fylgir því að ganga í sambandið væri enda orðinn hlutur þegar mögulegur samningur lægi fyrir. Mikilvægt er auðvitað að almenningur geri sér grein fyrir því hvað verið væri að opna á verði niðurstaðan að hefja á ný umsóknarferli að Evrópusambandinu sem gengur fyrst og síðast út á aðlögun.
Mögulega kæra einhverjir sig kollótta um það þó Ísland verði orðið að fullu aðlagað að Evrópusambandinu þegar mögulegur samningur liggur fyrir. Einkum þeir sem vilja í sambandið. Annað gegnir vafalaust um marga aðra. Þar á meðal þá sem vilja aðeins samning til þess að hafna honum. Miðað við skoðanakannanir eru þeir líklega ófáir. Þegar samningur lægi fyrir væri hins vegar búið að þenja hið opinbera verulega út sem ekki yrði auðvelt að draga saman aftur.
Viðurkennt í greinargerðinni
„Þetta snýst að miklu leyti um það að aðlaga löggjöf umsóknarríkisins að löggjöf Evrópusambandsins,“ sagði Marta Kos, stækkunarráðherra sambandsins, í samtali við norska ríkisútvarpið NRK 21. maí fyrir ári um umsóknarferlið. Ummælin eru í fullu samræmi við gögn Evrópusambandsins. Þar á meðal gögn þess í tengslum við umsókn Íslands sem skilað var inn árið 2009 og nú á að endurlífga. Til dæmis segir í svörum við algengum spurningum á vef sambandsins:
„Hversu hratt viðræðurnar ganga fyrir sig fer eftir því hversu fljótt hvert ríki kemur á umbótum og aðlagast regluverki sambandsins. […] Markmið viðræðnanna er að umsóknarríkið taki upp regluverkið eins og það leggur sig.“ Um umsóknina segir: „Rétt innleiðing Íslands á regluverkinu og framkvæmd þess, þ.m.t. árangursrík og skilvirk beiting af hálfu viðeigandi stofnana á sviði stjórnsýslu og dómsmála, mun ákvarða hversu hratt viðræðurnar ganga fyrir sig.“
Hins vegar kemur þetta ekki aðeins fram í gögnum Evrópusambandsins heldur kemur það beinlínis fram í greinargerðinni með þingsályktunartillögu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, utanríkisráðherra og formanns Viðreisnar, um þjóðaratkvæðið. „Á það er gjarnan bent að aðildarviðræður við ESB snúist um að ný aðildarríki lagi sig að reglum sambandsins. Má þetta til sanns vegar færa, enda væri Ísland að ganga í ríkjabandalag með fyrirliggjandi reglum.“
Treysta einmitt ekki þjóðinni
Misheppnuð tilraun var gerð til þess fyrir skömmu að halda því fram að samið hefði verið um það af þáverandi utanríkisráðherra, Össuri Skarphéðinssyni, að ekki kæmi til aðlögunar að Evrópusambandinu fyrr en samningur hefði verið samþykktur. Hins vegar er ljóst miðað við gögn sambandsins um umsóknarferlið á þeim tíma að sambandið setti eftir sem áður fram kröfur um aðlögun. Þá reyndist ekkert skriflegt samkomulag vera til í þeim efnum.
Mjög skiljanlegt er í ljósi alls þessa að harðir Evrópusambandsinnar vilji alls ekki upplýsa landsmenn um eðli umsóknarferlisins og reyni þess í stað að telja fólki trú um að einungis sé um að ræða einfaldar viðræður, kíkja í pakkanna og það allt, þegar í raun er um að ræða umfangsmikið, kostnaðarsamt og tímafrekt ferli sem snýst um að undirbúa Ísland fyrir inngöngu í Evrópusambandið enda, eins og fram kemur í gögnum sambandsins, markmið þess.
Frasinn, sem Þorgerður hefur öðrum fremur haldið á lofti, um að að treysta þjóðinni rímar auðvitað illa við það að treysta henni ekki fyrir réttum upplýsingum og þar með til þess að taka upplýsta ákvörðun. Enda hefur komið skýrt fram í máli Þorgerðar í erlendum miðlum að þegar hún talar um að treysta þjóðinni á hún við að komizt verði að „réttri“ niðurstöðu. Þess vegna var þjóðaratkvæðinu flýtt vegna þess að hún veit að tíminn vinnur ekki með henni.
Hefur þjóðin síðasta orðið?
Hugsunin að baki umsóknarferlinu er annars sú að klára erfiðustu málin síðast, eins og Þorgerður hefur sagt að verði raunin nú líkt og síðast sem þó varð aldrei raunin, með það fyrir augum að það skapi þrýsting á að klára allt ferlið þar sem lagt hafi verið svo mikla fjármuni og tíma í það. Sokkinn kostnaður eins og það er kallað í viðskiptalífinu. Enn fremur að kjósendur verði líklegri til þess að samþykkja inngöngu þar sem full aðlögun hafi þegar átt sér stað.
Hitt er svo annað mál að jafnvel þó meirihluti verði fyrir því í þjóðaratkvæðinu að „fá samning á borðið“ er ekki einu sinni víst að til þess komi. Þannig hefur Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra áskilið sé rétt til þess að samþykkja ekki samning sem yrði þá ekki lagður í dóm kjósenda og þá áréttaði Pawel Bartozek, formaður utanríkismálanefndar Alþingis, þetta í pistli í Morgunblaðinu í gær. Í sama pistli sagði hann þó mikilvægt að þjóðin ætti síðasta orðið!
Málflutningur ríkisstjórnarinnar og harðra Evrópusambandssinna verður einfaldlega furðulegri með hverjum deginum sem líður. Það er varla heil brú í honum og í sífellt minna mæli. Á sama tíma hefur verið varpað betra ljósi á samráð stjórnvalda við Evrópusambandið á bak við tjöldin við skipulagningu þjóðaratkvæðisins. Liðsinni frá Brussel. Kannanir sýna enda vaxandi andstöðu við bæði inngöngu í sambandið og „aðildarviðræður“. Örvæntingin er alls ráðandi.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 19. maí 2026)
(Ljósmynd: Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra og Maros Sefcovic, viðskiptaráðherra Evrópusambandsins. Eigandi: © European Union, 2025, licensed under CC BY 4.0)