Forsætisráðherra Evrópusambandsins, Ursula von der Leyen, hitti naglann á höfðuð í byrjun árs 2021 í viðleitni sinni til þess að útskýra fyrir blaðamönnum seinagang sambandsins við bólusetningar við kórónuveirunni í samanburði við ýmis ríki utan þess. „Eitt og sér getur ríki verið eins og hraðbátur á meðan Evrópusambandið er meira eins og olíuskip,“ sagði von der Leyen við fjölmiðla í febrúar og vísaði þar til umfangsmikillar og svifaseinnar stjórnsýslu sambandsins. Á meðan einstök ríki utan þess gætu brugðist hratt við breyttum aðstæðum tæki það ráðamenn í Brussel þannig langan tíma.
Harðir Evrópusambandssinnar innan Evrópusambandsins mótmæltu seinagangi þess harðlega. Þar á meðal Guy Verhofstadt, sem var heiðursgestur Viðreisnar á landsþingi flokksins síðasta haust og er einhver harðasti talsmaður þess að sambandið verði endanlega að sambandsríki. Sakaði hann Evrópusambandið um klúður í þessum efnum. Vegna þessa fóru ýmis ríki sambandsins að verða sér úti um bóluefni framhjá sambandinu. Rök ráðamanna í Brussel voru þau að koma þyrfti á enn meiri miðstýringu innan Evrópusambandsins. Nokkuð sem iðulega er lausn þeirra á öllum málum.
Væri þá stríð í Úkraínu?
Framganga Evrópusambandsins hefur iðulega verið sama marki brennd þegar krísur hafa átt sér stað á liðnum árum. Hvort sem það hefur til að mynda verið efnahagskrísan fyrir tæpum tuttugu árum, hælisleitendakrísan nokkrum árum síðar eða stríðið í Úkraínu í kjölfar innrásar rússneska hersins í landið. Hvað það síðastnefnda varðar væri mögulega ekki stríð í Úkraínu í dag ef ekki hefði verið fyrir gríðarleg kaup ríkja sambandsins á einkum gasi og olíu frá Rússlandi áratugum saman þrátt fyrir margítrekaðar viðvaranir. Þess í stað var haldið áfram að kaupa ennþá meiri rússneska orku.
Meira en fjórum árum eftir innrásina eru ríki Evrópusambandsins enn að kaupa aðallega rússneskt gas, einkum í fljótandi formi. Til stóð að hætta því ekki endanlega fyrr en í byrjun árs 2028 en vegna þrýstings frá stjórnvöldum í Bandaríkjunum var því flýtt um ár. Ríki innan sambandsins hafa á þessu ári af þeim sökum hamstrað rússneskt gas til þess að birgja sig upp áður en bannið tekur gildi í byrjun næsta árs. Þá verða tæp fimm ár liðin frá innrásinni. Þar á meðal eru ríki eins og Frakkland, Spánn, Holland og Belgía. Með öðrum orðum ekki einungis ríki í Austur-Evrópu eins og stundum er haldið fram.
Fjármagnað innrásna
„Frá því að Rússland réðist inn í Úkraínu hefur Evrópusambandið greitt meira en 220 milljarða evra fyrir rússneskt jarðefnaeldsneyti. Það er nokkurn veginn það sama og hernaðurinn í Úkraínu hefur kostað Rússland,“ sagði Inese Vaidere, þingmaður á þingi sambandsins, í myndbandi á Facebook í byrjun nóvember. Maria Malmer Stenergard, utanríkisráðherra Svíþjóðar, vakti athygli á því um sama leyti að ríki Evrópusambandsins hefðu greitt meira fyrir rússneska orku frá innrásinni en í fjárstuðning til Úkraínu. Og eru sem fyrr segir enn að senda mjög háar fjárhæðir til Rússlands.
Hliðstætt má segja um viðleitni ríkja Evrópusambandsins til þess að bæta fyrir mikla vanrækslu þeirra í varnarmálum á liðnum áratugum sem taka mun einhver ár. Ákveðin kaldhæðni felst óneitanlega í því að hafa undanfarna áratugi átt stóran þátt í því að byggja upp rússneska hernaðargetu á sama tíma og þeirra eigin hernaðargeta var stórlega vanrækt. Ríkin hafa nú ákveðið að taka sig á í þeim efnum sem er vitanlega jákvætt. Ekki sízt vegna gagnrýni bandarískra stjórnvalda um áratugaskeið á það að ríkin hafi sparað eigin varnarútgjöld í skjóli Bandaríkjanna. Vonandi verða alvöru efndir í þeim efnum.
Fullveldið til bjargar
Færa má þannig rök fyrir því að fáir hafi reynzt Úkraínu verr en Evrópusambandið. Hafa má þetta meðal annars í huga þegar Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir, utanríkisráðherra og formaður Viðreisnar, talar um Úkraínu í tengslum við það markmið hennar að koma Íslandi inn í sambandið. Fáir hafa að sama skapi reynst okkur Íslendingum verr en ráðamenn í Brussel. Þar má rifja ýmislegt upp eins og framgöngu þeirra í okkar garð í Icesave-deilunni þar sem fórna átti okkur á altari meingallaðs regluverk Evrópusambandsins meðal annars á sviði fjármálaeftirlits og innistæðutrygginga.
Með öðrum orðum átti einfaldlega að fórna minni hagsmunum að mati Evrópusambandsins fyrir meiri. Forystumenn innan sambandsins hafa sagt að ekki hafi munað miklu að áhlaup yrði gert á banka innan þess. Fyrir vikið þurfti að reyna að neyða okkur Íslendinga til þess að samþykkja að við bærum ábyrgð á Icesave-skuldum Landsbanka Íslands. Aðeins það að fá þurfti samþykki okkar í þeim efnum var næg röksemd fyrir því að ábyrgðin væri ekki okkar. Fullveldið bjargaði okkur í þeim efnum eins og svo oft. Hvernig heldur fólk að komi yrði fram við okkur innan Evrópusambandsins?
Grafið sig í ESB-fönn
Við upplifðum enn eina atlögu Evrópusambandsins að hagsmunum okkar fyrir jól þegar sambandið setti á toll á hérlent járnblendi þvert á EES-samninginn. Meira að segja Þorgerður gat ekki annað en viðurkennt það samningsbrot. Síðar sagði hún hins vegar tollana ásættanlega. Í grein í Morgunblaðinu nýverið talaði Þorgerður einmitt um að Bandaríkin hefðu beitt tollamúrum gegn nánustu vinaþjóðum. Það er nákvæmlega framganga Evrópusambandsins. Ólíkt Bandaríkjunum voru tollar sambandsins þvert á gerða samninga og án þess að það teldi sig eiga eitthvað sökótt við okkur.
Vert er að sama skapi að hafa þetta í huga þegar Þorgerður og aðrir Evrópusambandssinnar tala um efnahagsleg skjól innan Evrópusambandsins sem tókst með óskiljanlegu ábyrgðarleysi að setja efnahagsöryggi sitt í fullkomið uppnám sem sér ekki fyrir endann á, sem taldi efnahagslegt öryggi okkar Íslendingar minni hagsmuni sem fórna mætti fyrir meiri og sem setti á okkur óverðskuldaða refsitolla þvert á gerða samninga. Er þetta virkilega klúbbur sem við viljum vera hluti af? Við værum fyrst að grafa okkur í fönn með því að ganga í sambandið í áhrifaleysi og efnahagslega stöðnun.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 5. maí 2026)
(Ljósmynd: Höfuðstöðvar ríkisstjórnar Evrópusambandsins. Eigandi: © European Union, 2025, CC BY 4.0)