Meðal þess sem talsmenn inngöngu í Evrópusambandið halda ranglega fram er að Ísland þyrfti ekki á gjaldeyrisvarasjóði að halda ef landið gengi í sambandið og tæki upp evruna og gæti jafnvel lagt Seðlabankann niður. Öll ríki evrusvæðisins eru hins vegar með gjaldeyrisvarasjóði og seðlabankar þeirra hafa aðeins orðið að undirstofnunum Seðlabanka Evrópusambandsins. Hins vegar gætum við þurft á „öflugum sveiflujöfnunarsjóði“ að halda ef evran yrði tekin upp hér á landi samkvæmt greinargerð sem Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands vann fyrir utanríkismálanefnd Alþingis.
„Möguleikum ríkisvaldsins til þess að bregðast við hagsveiflum fækkar ekki við það eitt að Ísland gangi í Evrópusambandið, en ætlast er til þess að fyrr eða síðar skipti landið um gjaldmiðil og taki upp evru. Engin tímamörk eru sett um það, svo að séð verði. En eftir að evra er orðin gjaldmiðill á Íslandi verður peningastefnan ekki lengur ákveðin hér á landi. Ákvarðanir um stýrivexti verða teknar af Evrópska seðlabankanum og þær ráðst ekki af séríslenskum aðstæðum,“ segir enn fremur í greinargerðinni. Eftirleiðis yrði að leggja aukið traust á það að haldið yrði vel á hagstjórninni.
„En hagstjórn með opinberum fjármálum er þyngri í vöfum en peningastefnan, ef eitthvað er. Enn erfiðara er að fínstýra hagkerfinu með því að beita fjármálum hins opinbera. Opinber fjármálastefna getur því aðeins að litlu leyti komið í stað peningastefnunnar. En mistök í opinberum fjármálum hafa verri afleiðingar þegar ekki er lengur hægt að bregðast við með breyttum vöxtum eða gengi. Því skiptir meira máli að sýna aga og halda hallarekstri og skuldahlutfalli undir heilbrigðum mörkum.“ Þá gætu óábyrgir kjarasamningar enn fremur valdið meiri skaða við þær aðstæður.
Fram kemur í greinargerðinni að Evrópusambandið léti sig varða að evruríkin sýndu umræddan aga og fylgist þannig náið með áætlunum og framkvæmd í ríkisfjármálum og veitti þeim aðhald og ráð sem ekki næðu settum markmiðum. Hins vegar hefur það ekki gengið betur en svo að ófá ríki evrusvæðisins hafa ítrekað verið með bæði of mikinn hallarekstur og allt of hátt skuldahlutfall. Þá hefur sambandið beitt umræddu aðhaldi fyrst og fremst gegn fámennari ríkjum, þar á meðal viðurlögum í þeim efnum, en fjölmennustu ríkin hafa hins vegar yfirleitt sloppið við það í krafti stærðar sinnar.
„Ein leið til þess að draga úr áhrifum af hagsveiflum við fast gengi er að koma upp öflugum sveiflujöfnunarsjóði, sem kæmi meðal annars í stað gjaldeyrisvarasjóðs Seðlabankans,“ segir síðan áfram í greinargerðinni. „Vandi sveiflujöfnunarsjóða er einkum tvenns konar. Annars vegar getur verið erfitt verið að sannfæra menn um nauðsyn þess að leggja fé til hliðar þegar allt gengur vel og hins vegar vefst fyrir mönnum að búa til skýr viðmið um það hvernig eigi að nýta sjóðina.“ Við þyrfum sem sagt eftir sem áður öflugan varasjóð ef til inngöngu í Evrópusambandið kæmi og upptöku evrunnar.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Ljósmynd: Evruseðlar. Eigandi: Images Money – Creative Commons Attribution 2.0 Generic)