Talsvert áhugaverð grein birtist í Morgunblaðinu á dögunum eftir Pétur J. Eiríksson hagfræðing. Hófst hún á þeim orðum að þegar hann hefði gengið í Sjálfstæðisflokkinn hefði flokkurinn átt sér tvö skýr baráttumál. „Að tryggja varnir í samstarfi við Bandaríkin og lýðræðisþjóðir í Evrópu. Samvinna vestrænna lýðræðisríkja var hornsteinninn. Að berjast fyrir frjálsu markaðskerfi með afnámi hafta, tolla og annarra hindrana í viðskiptum við önnur lönd.“ Hins vegar var ekkert minnzt í greininni á varðstöðu um fullveldi lands og þjóðar sem verið hefur grundvallaratriði í stefnu Sjálfstæðisflokksins allt frá stofnun hans árið 1929. Það kom þó ekki beinlínis á óvart í ljósi þess að tilgangur greinarinnar var sá að kalla eftir því að flokkurinn tæki stefnuna á inngöngu í Evrópusambandið sem Pétur hefur lengi verið mikill talsmaður fyrir.
„Hugmyndin var að frelsi einstaklinga til orðs og athafna skapaði gróskumeira samfélag en miðstýring og ríkisvald,“ sagði Pétur enn fremur og bætti við að Sjálfstæðisflokkurinn hefði þó ekki hafnað hlutverki ríkisins á meðan það gerði sem sem fæst sem bezt með tilvitnun í þáverandi fjármálaráðherra Friðrik Sophusson. „Með þessi leiðarljós varð Sjálfstæðisflokkurinn stærsti stjórnmálaflokkur á Íslandi,“ sagði hann enn fremur. Vel er vitanlega hægt að taka undir þessi orð Péturs þrátt fyrir fjarveru fullveldisins í skrifum hans og einmitt ekki sízt vegna þess að þau atriði sem hann nefndi hafa til viðbótar við fullveldið verið helztu ástæður þess að Sjálfstæðisflokkurinn lagzt gegn því að Ísland gangi í Evrópusambandið. Til að mynda andstaða við miðstýringu, tolla og aðrar viðskiptahindranir og stuðningur við samstarf en ekki samruna.
Vægið eftir íbúafjöldanum
Fram kemur þannig í grein Péturs að Sjálfstæðisflokkurinn hefði tapað áttum í utanríkismálum með því að leggjast „með offorsi gegn þátttöku í þessu samstarfi lýðræðisþjóða“ eins og hann kallar inngöngu í Evrópusambandið. „Halda mætti að ESB sé á öndverðum kúrsi við stefnu Sjálfstæðisflokksins, sem er ekki. Það vinnur að frjálsu markaðshagkerfi, samræmingu reglna svo allir keppi með jafnræði á einum sameiginlegum markaði, stækkun markaða með viðskiptasamningum og samstarfi á sviði menningar, rannsókna, menntunar og áfram má telja. Ekkert er að sjá í stefnu þessa [sic] ESB sem er í andstöðu við stefnu Sjálfstæðisflokksins,“ sagði Pétur. Sem annars staðar var þar ekkert minnzt á fullveldið en valdið yfir flestum okkar málum færi til sambandsins og vægi Íslands innan þess færi eftirleiðis einkum eftir íbúafjölda landsins.
Hins vegar þarf ekki fullveldið til svo ljóst megi vera að innganga í Evrópusambandið samrýmist ekki stefnu Sjálfstæðisflokksins líkt og áður er komið inn á. Væri sambandið einungis fríverzlunarsvæði væri vitanlega um talsvert annað að ræða í stað markaðar sem býr við vaxandi miðstýringu og íþyngjandi regluverk innan múra tollabandalags sem ætlað er að verða innanlandsmarkaður þess evrópska sambandsríkis sem stefnt hefur verið að frá upphafi að til verði og þegar er að miklu leyti orðið að veruleika. Höfum í huga að tollabandalög eru í eðli sínu andstaðan við frjáls milliríkjaviðskipti enda tilgangur þeirra fyrst og fremst að verja framleiðslu innan þeirra fyrir utanaðkomandi samkeppni. Tollar eru í dag varla á nokkrum innfluttum vörum til Íslands fyrir utan landbúnðaðarvörur ólíkt stöðunni innan sambandsins.
Valdið yfir fiskinum hjá ESB
Við þetta má enn fremur bæta að með inngöngu í Evrópusambandið heyrði frelsi okkar Íslendinga til þess að semja um sjálfstæða fríverzlunarsamninga sögunni til. Það vald færi til sambandsins í samræmi við sameiginlega viðskiptastefnu þess líkt og til að mynda yfir sjávarútvegsmálum okkar og orkumálum í samræmi við ákvæði Lissabon-sáttmálann, æðstu löggjöf þess. Samkvæmt honum falla til dæmis líffræðilegar auðlindir hafsins undir algert vald Evrópusambandsins sem þýðir að ríkjum þess er beinlínis óheimilt að setja lög í þeim efnum. Einungis sambandið getur það. Engin önnur auðlind er meðhöndluð með þeim hætti í sáttmálanum. Ríkin mega setja lög um aðrar auðlindir þó það vald þeirra sé í þeim tilfellum ávallt víkjandi gagnvart valdi Evrópusambandsins. Ákveði sambandið þannig að setja lög í þeim efnum víkja lög ríkjanna.
Tekið skal fyllilega undir með Pétri að rétt sé að nálgast málið með upplýstum hætti en ekki út frá trú. það er enda með upplýstum hætti sem landsfundir Sjálfstæðisflokksins hafa endurtekið komizt að þeirri niðurstöðu að hagsmunum Íslands og íslenzku þjóðarinnar sé bezt borgið sem fullvalda ríki utan Evrópusambandsins. En Pétur vill greinilega meina að mikill meirihluti landsfundarfulltrúa hafi ekki nálgast málin með þeim hætti. Það er þá á ábyrgð hans og annarra á sömu skoðun að sannfæra flokksmenn um annað. Ekki annarra. Ef grein hans er til marks um þann málflutning sem hann hefur fram að færa í þeim efnum, sem væntanlega er raunin, er skiljanlega mjög á brattann að sækja enda sem fyrr segir miklu fremur rök fyrir því að standa áfram utan sambandsins en nokkurn tímann að gangast undir yfirstjórn þess.
Þyrftum að þenja út báknið
Hvað fyrirhugað þjóðaratkvæði varðar segir Pétur að ein leið til sátta að sjá hvert viðræður um inngöngu Íslands í Evrópusambandið kunni að leiða. Væru hann og aðrir Evrópusambandssinnar á höttunum eftir einhvers konar málamiðlun ætti EES-samningurinn að vera afskaplega góð niðurstaða fyrir þá. Samningur sem fylgir þróun innri markaðar sambandsins sem þýðir að taka þarf upp sífellt meira íþyngjandi regluverk hér á landi og sæta vaxandi kröfum um framsal valds til stofnana þess. Sjálfir vilja þeir meina að með aðildinni að honum séum við þegar að mestu leyti í Evrópusambandinu þó sá málflutningur standist að vísu enga skoðun. En þeir eru hins vegar einfaldlega ekki að leita eftir málamiðlun. Þeir verða ljóslega aldrei sáttir fyrr en Íslandi hefur verið komið inn í sambandið. Við slíka aðila er ekki hægt að ná sáttum.
Varðandi umsóknarferlið sjálft liggur fyrir samkvæmt gögnum Evrópusambandsins, bæði almennt séð og um umsókn Íslands á sínum tíma, að það gengur fyrst og fremst út á fulla aðlögun að regluverki og stjórnsýslu sambandsins samhliða viðræðum um inngöngu í það. Þar kemur enn fremur fram að stjórnsýsla Íslands sé of lítil til þess að geta ráðið við veru í sambandinu og fyrir vikið þurfi að koma til mikillar „stofnanauppbyggingar“ eins og það er kallað. Sem sagt útþenslu báknsins. Þegar samningur lægi fyrir væri þetta orðinn hlutur. Yrði samningi hafnað þyrfti að vinda ofan af því sem yrði ekki auðvelt verk ef gerlegt. Um þetta yrði ekki samið og heldur ekki til dæmis um þróun Evrópusambandsins í átt að sambandsríki eða sáralítið vægi Íslands innan þess. Hvernig þetta allt samrýmist stefnu Sjálfstæðisflokksins er vægast sagt vandséð.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 12. maí 2026)
(Ljósmynd: Fáni Evrópusambandsins. Eigandi: Hjörtur J. Guðmundsson)