„Velji þjóðin að hefja á ný aðildarviðræður verður þannig lagður traustur lýðræðislegur grunnur að aðildarviðræðum Íslands, án þess þó að í þeirri ákvörðun verði Ísland skuldbundið til að gera óafturkræfar breytingar á íslenskri stjórnsýslu eða stjórnskipan og starfsskilyrðum í atvinnugreinum sem kunna að taka breytingum við hugsanlega inngöngu Íslands í ESB.“ Með þessum hætti er komizt að orði í áliti meirihluta utanríkismálanefndar Alþingis um þingsályktunartillögu Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra um fyrirhugað þjóðaratkvæði um Evrópusambandið. Ófáir Evrópusambandssinnar hafa að undanförnu talað á sömu nótum. Örstutt er hins vegar síðan sömu aðilar þvertóku fyrir það að nokkur aðlögun myndi eiga sér stað samhliða umsóknarferli að sambandinu yrði samþykkt í þjóðaratkvæðinu að hefja það á nýjan leik.
Málflutningur Evrópusambandssinna var reyndar í millitíðinni sá, samhliða því sem erfiðara varð að halda því fram að engin aðlögun myndi eiga sér stað, að fullyrða að samið hefði verið um það þegar umsóknarferlið var í gangi síðast að ekkert slíkt myndi eiga sér stað fyrr en samþykktur hefði verið samningur um inngöngu í sambandið. Nokkuð sem samrýmdist þó engan veginn gögnum Evrópusambandsins í þeim efnum í tengslum við umsóknina á sínum tíma þar sem kemur skýrt fram að krafizt var aðlögunar samhliða viðræðunum um inngöngu í sambandið jafnt í viðræðuköflum sem féllu undir aðild Íslands að EES-samningnum eða ekki. Ítrekaðar tilraunir Morgunblaðsins til þess að fá meint samkomulag við Evrópusambandið afhent frá utanríkisráðuneytinu skiluðu því að það viðurkenndi loks að engin gögn væru til um slíkt samkomulag.
„Stjórnsýsla Íslands er lítil“
Til dæmis segir á vef Evrópusambandsins: „Upptaka og innleiðing regluverksins er grundvöllur viðræðnanna. […] Hversu hratt viðræðurnar ganga fyrir sig fer eftir því hversu fljótt hvert ríki kemur á umbótum og aðlagast regluverki sambandsins. […] Markmið viðræðnanna er að umsóknarríkið taki upp regluverkið eins og það leggur sig.“ Í gögnum þess um umsókn Íslands segir: „Rétt innleiðing Íslands á regluverkinu og framkvæmd þess, þ.m.t. árangursrík og skilvirk beiting af hálfu viðeigandi stofnana á sviði stjórnsýslu og dómsmála, mun ákvarða hversu hratt viðræðurnar ganga fyrir sig.“ Í greinargerðinni með tillögu Þorgerðar segir: „Á það er gjarnan bent að aðildarviðræður við ESB snúist um að ný aðildarríki lagi sig að reglum sambandsins. Má þetta til sanns vegar færa, enda væri Ísland að ganga í ríkjabandalag með fyrirliggjandi reglum.“
Fram kemur í öðrum gögnum Evrópusambandsins vegna umsóknar Íslands það álit sambandsins að stjórnsýslu landsins væri allt of fámenn til þess að geta staðið undir þeim skuldbindingum sem fylgdu inngöngu í það. Fyrir vikið þyrfti að koma til mikillar „stofnanauppbygginar“ hér á landi. Stórauka þyrfti því umfang hins opinbera hérlendis. „Heilt á litið er stjórnsýslan lítil . […] Ísland mun þurfa að byggja upp getu stjórnsýslunnar til þess að taka upp, þýða og innleiða löggjöf Evrópusambandsins og koma á laggirnar öllum þeim nauðsynlegu innviðum sem vera innan sambandsins krefst. […] Stjórnsýsla Íslands er lítil. Hjá stjórnarráðinu starfa um 700 opinberir starfsmenn. […] Ráðuneytin eru lítil og hafa á bilinu 26 til 214 starfsmenn,“ segir þannig til dæmis í skjali á vegum ríkisstjórnar Evrópusambandsins (framkvæmdastjórnarinnar) frá árinu 2011.
Vinda þyrfti ofan af bákninu
Fyrir vikið er sem fyrr segir málflutningur Evrópusambandssinna nú orðinn sá að viðurkenna að gera þurfi breytingar á stjórnsýslu og löggjöf Íslands en að það verði ekki „óafturkræfar“ breytingar. Hvenær hefur hins vegar gengið vel að minnka báknið þegar það hefur einu sinni verið þanið út? Komi til þess að kosið verði um samning á einhverjum tímapunkti munu kjósendur standa frammi fyrir því að mjög miklar breytingar hefðu verið gerðar á stjórnsýslu landsins til samræmis við það sem gerist hjá milljóna- og tugmilljónaþjóðum á meginlandinu. Hugsunin með því frá sjónarhóli Evrópusambandsins er meðal annars sú að meiri líkur væru þá á því að endanleg innganga yrði samþykkt þegar kjósendur stæðu frammi fyrir því að þegar væri búið að aðlaga landið að sambandinu. Yrði samningi hafnað þyrfti að reyna að vinda ofan af því.
Hugsunin hjá Evrópusambandinu er þannig hliðstæð á við það þegar hérlendir Evrópusambandssinnar reyna að halda því ranglega fram að vegna aðildarinnar að EES-samningnum séum við þegar búin að aðlaga okkur að mestu leyti að sambandinu og fyrir vikið sé allt eins hægt að ganga þar inn. Þeir hafa þó undir það síðasta viðurkennt að við höfum einungis tekið upp megnið af því regluverki Evrópusambandsins sem á við um innri markað þess en ekki alls regluverks sambandsins. Málið snýst fyrst og fremst um það að kjósendur viti hvað já í þjóðaratkvæðinu þýðir. Ekki einungis að í gang færi umfangsmikið, tímafrekt og kostnaðarsamt ferli til þess að komast að einhverju sem þegar liggur fyrir í öllum meginatriðum heldur sem fæli einnig í sér mikla útþenslu hins opinbera í gegnum fulla aðlögun að löggjöf og stjórnsýslu Evrópusambandsins.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 26. maí 2026)
(Ljósmynd: Fáni Evrópusambandsins. Eigandi: Hjörtur J. Guðmundsson)