Til skoðunar hjá ríkisstjórn Evrópusambandsins (framkvæmdastjórninni) eru áætlanir um að ný ríki sambandsins hafi ekki neitunarvald í þeim málaflokkum þar sem því er enn fyrir að fara fyrr en nokkrum árum eftir inngöngu þeirra í það. Hér áður fyrr var krafa um einróma samþykki ríkja Evrópusambandsins reglan þegar ákvarðanir voru teknar á vettvangi sambandsins og forvera þess en það hefur jafnt og þétt heyrt sögunni til og á í dag aðeins við í fáeinum tilfellum. Þar á meðal eru engu að síður mikilvægir málaflokkar eins og til að mynda skattamál og utanríkis- og öryggistefna þess.
Fjallað var um umrædd áform Evrópusambandsins á fréttavef brezka dagblaðsins Guardian í dag en þar segir að markmiðið með þeim sé að koma í veg fyrir að ný ríki geti komið í veg fyrir ákvarðanir í viðkomandi málaflokkum. Rekja megi þær til reynslunnar af stjórnartíð Viktors Orban, fyrrverandi forsætisráðherra Ungverjalands, sem hefði ítrekað beitt neitunarvaldi heimalands síns gegn fjárhagslegan stuðning sambandsins við Úkraínu. Þá sé markmiðið að draga úr líkunum á því að ríki Evrópusambandsins, ekki sízt Frakkland, leggist gegn því að fleiri ríki gangi í sambandið.
Fram kemur enn fremur í fréttinni að fyrirkomulagið verði mögulega hluti af inngöngusamningi Svartfjallalands sem sé á lokametrunum í inngönguferli sínu í Evrópusambandið og að það verði síðan fyrirmynd fyrir önnur ríki sem sækist eftir því að ganga í sambandið. „Mér kæmi ekki á óvart að eitthvað slíkt yrði í samningi Svartfjallalands. Og að ríki Evrópusambandsins muni líta á þetta sem fordæmi fyrir ný ríki,“ hefur blaðið eftir Engjellushe Morina, sérfræðingi hjá hugveitunni European Council on Foreign Relations. Rökin væru þau að um væri að ræða fyrirbyggjandi aðgerðir.
Meðal þeirra málaflokka sem neitunarvaldið nær til er innganga nýrra ríkja í Evrópusambandið. Hins vegar nær það ekki til ákvarðana í málaflokkum eins og sjávarútvegs- og orkumálum sem varða mjög mikilvæga hagsmuni Íslands. Þar þarf einungis aukinn meirihluta sem miðast við 55% ríkja sambandsins með 65% íbúafjölda þess að baki sér. Vægi ríkja Evrópusambandsins í þeim efnum fer einkum eftir því hversu fjölmenn þau eru og yrði vægi Íslands innan þess fyrir vikið um 0,08% sem yfirfært á Alþingi væri einungis á við 5% hlutdeild í einum alþingismanni. Þetta yrði „sætið við borðið.“
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Ljósmynd: Höfuðstöðvar ríkisstjórnar Evrópusambandsins. Eigandi: © European Union, 2025, CC BY 4.0)