Meðan á umsóknarferli ríkja að Evrópusambandinu stendur er þeim óheimilt að setja lög sem samrýmast ekki regluverki þess. Ferlið virkar þannig að fyrst á sér stað svonefnd rýnivinna þar sem regluverk umsóknarríkis og sambandsins er borið saman til þess að sjá hvað beri á milli. Viðræðurnar sem fylgja í kjölfarið byggjast á þeirri vinnu og snúast fyrst og fremst um það hvenær og hvernig ríkið aðlagast stjórnsýslu og öllu regluverki Evrópusambandsins. Ekki hvort. Fyrir vikið væri verið að grafa undan rýnivinnunni og þar með öllu ferlinu ef ríkið setti lög á meðan á viðræðunum stæði þvert á regluverk sambandsins.
Krafan um að engin ný lög verði sett sem samrýmast ekki regluverki Evrópusambandsins byggir á því að umsóknarferlið gengur fyrst og fremst út á aðlögun umsóknarríkisins að öllu regluverki sambandsins sem fyrr segir. Ef sett væru slík lög gengi það eðli málsins samkvæmt gegn markmiðinu um aðlögun. Ríkisstjórn Evrópusambandsins (framkvæmdastjórnin) hefur eftirlit með frammistöðu umsóknarríkja við að uppfylla þær kröfur sem þau þurfa að uppfylla samhliða viðræðunum líkt og fjallað er um í gögnum sambandsins. Þar á meðal það skilyrði að þau setji ekki lög sem samrýmast ekki regluverki þess.
Hugtakið „samningaviðræður“ villandi
„Viðfangsefni samningaviðræðna um inngöngu [í Evrópusambandið] er geta umsóknarríkis til þess að standa undir þeim skuldbindingum sem fylgja veru í Evrópusambandinu. Hugtakið „samningaviðræður“ getur verið villandi. Viðræðurnar snúast um skilyrði og tímasetningar upptöku, innleiðingar og framkvæmdar umsóknarríkis á reglum sambandsins,“ segir í bæklingi sem Evrópusambandsins hefur gefið út um umsóknarferlið. Fyrr á árinu áréttaði Marta Kos, stækkunarráðherra sambandsins, í myndskeiði sem birtist á á Facebook-síðu hennar að ekki væri rétt að tala um samningaviðræður.
„Þetta snýst að miklu leyti um það að aðlaga löggjöf umsóknarríkisins að löggjöf Evrópusambandsins,“ sagði Kos enn fremur í samtali við norska ríkisútvarpið NRK 21. maí fyrir ári um umsóknarferlið. Ummæli hennar eru að sama skapi í fullu samræmi við gögn Evrópusambandsins í þessum efnum. Til dæmis segir í svörum við algengum spurningum um ferlið á vef sambandsins: „Hversu hratt viðræðurnar ganga fyrir sig fer eftir því hversu fljótt hvert ríki kemur á umbótum og aðlagast regluverki sambandsins. […] Markmið viðræðnanna er að umsóknarríkið taki upp regluverkið eins og það leggur sig.“
Ríkjabandalag með fyrirliggjandi reglum
Hið sama kemur fram í viðræðuramma Evrópusambandsins vegna umsóknarferlis Íslands síðast. “Rétt innleiðing Íslands á regluverkinu og framkvæmd þess, þ.m.t. árangursrík og skilvirk beiting af hálfu viðeigandi stofnana á sviði stjórnsýslu og dómsmála, mun ákvarða hversu hratt viðræðurnar ganga fyrir sig.“ Sem og greinargerð með þingsályktun ríkisstjórnarinnar um þjóðaratkvæðið í lok ágúst: „Á það er gjarnan bent að aðildarviðræður við ESB snúist um að ný aðildarríki lagi sig að reglum sambandsins. Má þetta til sanns vegar færa, enda væri Ísland að ganga í ríkjabandalag með fyrirliggjandi reglum.“
Fram kom í máli Kos í samtali við Ríkisútvarpið 9. júní að viðræðuramminn yrði áfram grundvöllur viðræðnanna ef samþykkt yrði að hefja umsóknarferlið á nýjan leik í þjóðaratkvæðinu. Með fréttinni var ljóslega ætlunin að reyna að fá ráðherrann til þess að staðfesta að það væri rétt að samið hefði verið um það síðast að engin aðlögun þyrfti að eiga sér stað fyrr en samningur hefði verið samþykktur og að það sama yrði raunin áfram. Hins vegar staðfesti Kos hvorugt. Enda liggur fyrir í gögnum Evrópusambandsins að það hvikaði ekki frá kröfunni um aðlögun þegar viðræðurnar voru í gangi síðast.
Verið að hefja inngöngu í Evrópusambandið
Fyrirkomulagið var áður með þeim hætti að ríki gengu fyrst formlega í Evrópusambandið og síðan átti aðlögunin sér stað. Þessu var breytt fyrir tæpum þrjátíu árum síðan, eftir að Norðmenn höfnuðu inngöngu í sambandið í þjóðaratkvæði 1994 og farið var að horfa til ríkjanna í Austur-Evrópu sem verið höfðu undir stjórn kommúnista, og aðlögunin færð fram fyrir formlegu inngönguna. Aðlögunin er þannig hluti af því að ganga í Evrópusambandið og á sér stað sem fyrr segir samhliða viðræðunum áður en samningur liggur fyrir. Með því að segja já í ágúst verður samþykkt að hafin verði innganga í sambandið.
Fram kom hjá Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur utanríkisráðherra í Heimildinni 1. maí að viðræðurnar gætu tekið tvö ár. Áður talaði hún um eitt og hálft ár. Spurning hvað það verði næst. Vilborg Ása Guðjónsdóttir alþjóðastjórnmálafræðingur sagði á Sprengisandi 9. apríl að hún teldi að viðræðurnar myndu taka lengri tíma en ríkisstjórnin væri að gera ráð fyrir. Á meðan ferlið væri í gangi, hversu mörg ár sem það tæki, færi þannig ekki aðeins fram full aðlögun að regluverki Evrópusambandsins og stjórnsýslu þess heldur yrði óheimilt að setja lög sem ekki rúmuðust innan ramma regluverks sambandsins.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 7. júlí 2026)
(Ljósmynd: Alþingishúsið. Eigandi: Hjörtur J. Guðmundsson)