Komið hefur ítrekað fram í máli Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur, utanríkisráðherra og formanns Viðreisnar, að hún ætli í raun ekki einu sinni að reyna að ná samningum um sjávarútveginn við Evrópusambandið heldur aðeins að treysta á svonefnda reglu sambandsins um hlutfalsllegan stöðugleika. Reglu sem breytir engu um það að valdið yfir íslenzkum sjávarútvegsmálum færi til stofnana sambandsins kæmi til inngöngu Íslands í það og sem á sér enga stoð í sáttmálum þess.
„Markmiðin sem sett voru fram í síðustu aðildarviðræðum voru skýr: að tryggja forræði þjóðarinnar yfir fiskveiðiauðlindinni, sjálfbæra nýtingu auðlindarinnar og hlutdeild í deilistofnum og eins víðtækt forsvar í hagsmunagæslu í sjávarútvegi í alþjóðasamningum og hægt er. Þessi markmið standa enn. Hvað lögsöguna varðar þá hafa reglur sambandsins (um hlutfallslegan stöðugleika) ekki breyst – öðrum þjóðum yrði ekki heimilt að veiða í íslenskri lögsögu.“
Með þessum hætti komst Þorgerður til að mynda að orði í aðsendri grein á Vísi 30. marz síðastliðinn þar sem hún tengdi saman regluna um hlutfallslegan stöðugleika og forræði yfir auðlindum efnahagslögsögunnar. Forræði sem ekki verður tryggt með reglunni enda breytir hún sem fyrr segir engu um það að valdið í þeim efnum færi til Brussel í samræmi við sáttmála Evrópusambandsins þar sem kveðið er á um óskorðað vald þess yfir „líffræðilegum auðlindum sjávar“.
Hið sama var raunin í samtali Þorgerði við Morgunblaðið 30. maí þar sem hún sagði regluna um hlutfallslegan stöðugleika vera í „grunnreglum Evrópusambandsins“ og var ekki hægt að skilja þau orð hennar á annan veg en þann að hún ætti við sáttmála sambandsins. Mögulega hefur hún verið að rugla því saman að reglan hefur verið kölluð grunnregla (e. principle) en sem fyrr segir breytir hún engu um það að valdið færi til Evrópusambandsins og á sér enga stoð í sáttmálunum.
„Þetta snýst allt um það hverjir mega veiða hér innan landhelginnar [efnahagslögsögunnar væntanlega] og hér hafa ekki erlend fiskiskip fengið að veiða nema gegn samningum, eins og til að mynda Færeyingar hafa á grunni fiskveiðistjórnunarsamnings á milli landanna fengið að veiða ákveðinn hluta botnfisksins sem er skilgreindur í samningnum. Þessi regla um hlutfallslegan stöðugleika mun ekki á neinn hátt opna eitt eða neitt hingað til Íslands,“ sagði ráðherrann ennfremur.
Þó reglan um hlutfallslegan stöðugleika byggi vissulega á sögulegri veiðireynslu er hins vegar aðeins um að ræða vinnureglu ráðherraráðs Evrópusambandsins við úthlutun aflaheimilda sem á sér einungis stoð í reglugerð 1380/2013 um sameiginlega sjávarútvegsstefnu þess. Ekki þarf einróma samþykki til þess að breyta henni eða afnema. Einungis aukinn meirihluta þar sem vægi ríkja fer fyrst og fremst eftir því hversu fjölmenn þau eru. Þar yrði vægi Íslands aðeins um 0,08%.
Fram kemur í gögnum Evrópusambandsins um regluna um hlutfallslegan stöðugleika að hún sé ekki hugsuð sem varanlegt fyrirkomulag heldur aðeins tímabundið unz réttar aðstæður skapizt svo hægt verði að afnema hana. Sömuleiðis að veiðireynsla sé úrelt viðmið og nær sé að miða við þörf einstakra fiskveiðiflota fyrir aflaheimildir en spænski flotinn er sá langstærsti í Evrópu. Þá tryggi hún ekki lengur að úthlutaðar aflaheimildir til einstakra ríkja sambandsins haldist þar.
Morgunblaðið spurði Þorgerði hins vegar ekki um regluna um hlutfallslegan stöðugleika heldur kom það að fyrra bragði frá henni. Þess í stað var hún spurð út í reynslu Íra sem urðu fyrir því fyrir síðustu jól að fjölmennustu ríki Evrópusambandsins komu í veg fyrir að samkomulag sem þeir höfðu við sambandið um lágmarksaflaheimildir á írskum miðum kæmi til mikils niðurskurðar í þeim efnum yrði virkjað við ákvörðun í ráðherraráði þess um aflaheimildir þessa árs.
Fyrirkomulagið sem Írar höfðu byggði á álíka traustum lagalegum grunni og reglan um hlutfallslegan stöðugleika. Hvort tveggja á sér einungis stoð í fyrrnefndri reglugerð Evrópusambandsins um sameiginlega sjávarútvegsstefnu þess og írska fyrirkomulagið frávik frá reglunni. Það er að segja ákveðin sérlausn. Nákvæmlega engin trygging er þannig fólgin í reglunni fyrir einu eða neinu. Hvorki varðandi úthlutaðar aflaheimildir né forræðið. Það færi til sambandsins.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 30. júní 2026)
(Ljósmynd: Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra og Maros Sefcovic, viðskiptaráðherra Evrópusambandsins. Eigandi: © European Union, 2025, licensed under CC BY 4.0)