Fyrir nokkrum árum ritaði Ólafur Margeirsson hagfræðingur áhugaverða grein þar sem hann færði gild rök fyrir því að háir vextir, verðbólga og verðtryggingin væru ekki sök krónunnar heldur þeirrar stofnanaumgjarðar sem sköpuð hefði verið í kringum hana. Fullyrðingar um að háir vextir væru afleiðing þess að krónan væri lítill gjaldmiðill gengju til dæmis ekki upp enda ætti það sama þá við um önnur lítil hagkerfi með eigin mynt. Fylgnin þar á milli væri hins vegar afskaplega veik.
Fullyrðingar um að verðbólga væri afleiðing krónunnar væru sama marki brenndar að sögn Ólafs. Þar væri því gjarnan haldið fram að verðbólgan væri afleiðing þess að krónan hefði glatað mest öllu upprunalegu verðgildi sínu í gegnum tíðina. „Nú tel ég mig sæmilega að mér kominn, þótt ég segi sjálfur frá, þegar kemur að kenningum um orsakir verðbólgu. Ég hef hins vegar aldrei séð alþjóðlega viðurkennda kenningu þess efnis að gjaldmiðlinum sjálfum sé kennt um eigin virðisrýrnun.“
„Tökum augljósasta dæmið: peningamagn í umferð. Við getum öll verið sammála um að krónan, sem gjaldmiðill, ræður engu um það hversu mikið er búið til af henni. Það eru bankar sem búa til ca. 95% af krónum, þ.e. peningum, í umferð á Íslandi. Og frá 1886, sem er ártalið sem tölur Hagstofunnar ná aftur til, til ársloka 2013 jókst peningamagn í umferð ríflega 211.000.000-falt. Þrátt fyrir að hagkerfið hafi stækkað töluvert síðan þá er sú stækkun hverfandi í samanburði við þessa tölu.“
Hvað verðtrygginguna varðaði væri hún hluti stofnanaumgjarðar hagkerfisins. „Líkt og svo margir aðrir stofnanalegir þættir var verðtrygging sett á laggirnar sem svar við þáverandi vandamáli: verðbólgu. Við höfum þegar séð að verðbólga hefur ekkert með gjaldmiðilinn að gera og því er fráleitt að halda því fram að gjaldmiðillinn hafi eitthvað með verðtryggingu að gera: ef A (krónan) leiðir ekki af sér B (verðbólgu) en B leiðir af sér C (verðtrygging) leiðir A ekki af sér C,“ segir áfram.
Þótt mörgum þætti þægilegt að gera krónuna að blóraböggli væri ekki hægt að kenna henni um heimatilbúin vandamál. „Háir vextir, verðbólga, viðskiptahalli og gengissveiflur hafa ekkert með krónuna að gera heldur stofnanalegt umhverfi hagkerfisins. Krónan er saklaus bakari í hagkerfi sem smiðurinn – Íslendingar – hefur búið til stofnanalega umgjörð um sem hefur ákveðnar efnahagslegar afleiðingar. Og sem endranær er lausnin ekki að hengja bakarann þegar smiðurinn er sekur.“
Fyrr í vikunni birtist grein eftir Ólaf á Vísi þar sem hann sagðist vilja taka það skýrt fram, í ljósi þess að ýmsir andstæðingar inngöngu í Evrópusambandið hefðu vísað í skrif hans um krónuna málstað sínum til stuðnings, að hann væri öndverðrar skoðunar í þeim efnum. Sem aftur gefur skrifum hans enn meira gildi. Hvers vegna ætti hagfræðingur, sem hlynntur er því að sækjast eftir inngöngu í sambandið, að benda á að krónan væri ekki sökudólgurinn ef það væri ekki rétt?
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Ljósmynd: Íslenzkir peningar. Eigandi: Hjörtur J. Guðmundsson)