Forystumenn Evrópusambandsins hafa verið afdráttarlausir um það í gegnum tíðina að varanlegar undanþágur frá yfirstjórn sambandsins (e. opt-outs) í sjávarútvegsmálum og sameiginlegri sjávarútvegsstefnu þess væru ekki í boði. Hver forystumaður Evrópusambandsins á fætur öðrum hefur áréttað það á liðnum árum. Fullt vald sambandsins í þeim efnum er niður neglt í Lissabon-sáttmálann, grundvallarlöggjöf þess, og sérstaklega varðandi auðlindir sjávar. Þá hefur öðrum ríkjum sem sótt hafa um inngöngu í Evrópusambandið verið neitað um slíkar undanþágur. Einungis hafa í undantekningartilfellum verið í boði tímabundnar aðlaganir og sérstakar aðlaganir (sérlausnir) sem breyta engu um að valdið fer til sambandsins.
„Þetta snýst að miklu leyti um það að aðlaga löggjöf umsóknarríkisins að löggjöf Evrópusambandsins,“ sagði Marta Kos, núverandi stækkunarráðherra sambandsins, við norska ríkisútvarpið NRK 21. maí 2025 um umsóknarferlið. Spurð hvort hægt væri að fá undanþágur, til dæmis í sjávarútvegs- og landbúnaðarmálum, sagði hún: „Almennt verða ný ríki að samþykkja allar reglurnar. En stundum er mögulegt að fá aðlögunartímabil.“ Norsk stjórnvöld óskuðu eftir varanlegum undanþágum í sjávarútvegsmálum síðast þegar þau sóttu um inngöngu í Evrópusambandið árið 1994 en var einungis boðið aðlögunartímabil til nokkura ára. Að því loknu hefði stjórn sjávarútvegsmála Norðmanna farið alfarið í hendur sambandsins.
Fram kom að sama skapi í bréfi frá Karmenu Vella, þáverandi sjávarútvegsráðherra Evrópusambandsins, til Ians Duncan, sem þá sat á þingi sambandsins fyrir brezka Íhaldsflokkinn, vorið 2017 að ríki sem gengi í sambandið gæti ekki fengið undanþágu frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu þess. Vella benti á það að þó skilyrði inngöngu ríkja í Evrópusambandið og aðlögunar að Lissabon-sáttmálanum væri háð viðræðum á milli þeirra og sambandsins yrði að árétta „að undanþága frá sviði sem heyrði undir fullar valdheimildir [Evrópusambandsins], líkt og sameiginlega sjávarútvegsstefnan, gengi lengra en einungis aðlögun að sáttmálanum sem réttlæta mætti með inngöngu nýs ríkis.“ Tilefnið var umræða um mögulegt sjálfstæði Skotlands.
Fram kom að sama skapi skýrt fram í máli Štefans Füle, þáverandi stækkunarráðherra Evrópusambandsins, á blaðamannafundi í Brussel 27. júlí 2010 að varanlegar undanþágur væru yfir höfuð ekki í boði fyrir ný ríki. Umsókn íslenzkra stjórnvalda um inngöngu í sambandið var þá í gangi og sat Össur Skarphéðinsson, þáverandi utanríkisráðherra, fyrir svörum á fundinum ásamt stækkunarráðherranum. Sagði Füle að niðurstaða í viðræðum við íslenzk stjórnvöld um sjávarútvegsmál yrði að rúmast innan ramma gildandi regluverks Evrópusambandsins og einnig vera „byggð á hinni almennu grundvallarreglu, sem staðið verður mjög fast á í gegnum viðræðurnar, að það eru engar varanlegar undanþágur frá regluverki sambandsins.“
Til þessa hafa varanlegar undanþágur fyrir vikið ekki verið veittar vegna sjávarútvegsmála eins og umhverfisráðherra Danmerkur áréttaði á dögunum. Hið sama kemur fram í skýrslu Hagfræðistofnunar Háskóla Íslands frá árinu 2014. Rifjað er upp í skýrslunni að norsk stjórnvöld hafi farið fram á varanlegar undanþágur í sjávarútvegsmálum þegar Noregur sótti síðast um inngöngu í Evrópusambandið sem síðan var hafnað af norskum kjósendum í þjóðaratkvæði 1994. Meðal annars vildu norskir ráðamenn að Noregur myndi áfram stjórna veiðum á öllum norskum hafsvæðum norðan 62. gráðu norðlægrar breiddar og að allar fiskveiðiauðlindir í norsku efnahagslögunni yrðu áfram tryggðar Norðmönnum. Því var hafnað.
Krafa norskra stjórnvalds var meðal annars byggð á því að sjávarafurðir væru mikilvæg útflutningsvara fyrir Noreg og að sjávarútvegur skipti afgerandi máli fyrir búsetu og atvinnustarfsemi við strendur landsins auk þess sem Norðmönnum hefði tekizt vel til við stjórnun fiskveiða sinna. Rökin fyrir kröfunni að Norðmenn færu áfram með stjórn fiskveiða norðan 62. breiddargráðu voru einkum þau að norðan hennar deildi Noregur ekki fiskistofnum með ríkjum Evrópusambandsins. Þrátt fyrir að sambandið hafi viðurkennt að þessi sjónarmið ættu við rök að styðjast varð niðurstaða viðræðnanna eftir sem áður sú að Norðmenn fengu í engum tilfellum varanlegar undanþágur frá sameiginlegri sjávarútvegsstefnu þess.
Fleiri ríki en Noregur hafa reynt að ná fram varanlegum undanþágum í sjávarútvegsmálum. Öll hafa þau fengið neitun. Malta óskaði til að mynda eftir varanlegri undanþágu frá meginreglu sjávarútvegsstefnu sambandsins um jafnan aðgang ríkja að fiskimiðum innan þess en fékk þvert nei. Þess í stað fengu Maltverjar einungis sérlausn sem einkum felur það í sér að einungis fiskiskip af ákveðinni takmarkaðri lengd og vélarstærð megi veiða í 12-25 mílna efnahagslögsögu eyríkisins vegna verndarsjónarmiða. Fiskiskip frá öðrum ríkjum innan Evrópusambandsins mega veiða við Möltu en telja það óhagkvæmt. Þá hafa Írar í gegnum tíðina lengi og ítrekað óskað eftir undanþágum frá sjávarútvegsstefnunni en ekki fengið.
Vert er að rifja einnig upp tilraun Davids Cameron, þáverandi forsætisráðherra Bretlands og leiðtoga brezka Íhaldsflokksins, til þess að endursemja um veru landsins í Evrópusambandinu í aðdraganda þess að Bretar samþykktu í þjóðaratkvæði sumarið 2016 að yfirgefa sambandið. Markmið hans var að semja um þau mál sem Bretar hefðu verið hvað ósáttastir við innan þess. Þar voru sjávarútvegsmálin ofarlega á blaði. Skorað var á ráðherrann af hagsmunaðilum og áhrifamönnum innan Íhaldsflokksins að endurheimta völdin yfir brezkum sjávarútvegsmálum. Eftir fundi Camerons með forystumönnum Evrópusambandsins og annarra helztu ríkja þess um málið varð niðurstaðan hins vegar sú að ekki var einu sinni látið reyna á það.
Varanlegar undanþágur frá yfirstjórn Evrópusambandsins eru þó vissulega ekki óþekktar í sögu sambandsins. Bent hefur verið á það í umræðunni að Danir hafi á sínum tíma fengið fjórar slíkar. Þær fengu þeir hins vegar ekki sem umsóknarríki heldur eftir að þeir höfnuðu Maastricht-sáttmála Evrópusambandsins í þjóðaratkvæði 1992 en samþykki allra ríkja sambandsins þurfti til þess að hann næði fram að ganga. Fyrir vikið voru þeir látnir kjósa aftur árið eftir með undanþágunum og var sáttmálinn þá samþykktur. Þær náðu þó ekki til sjávarútvegsmála. Hið sama á við um Íra. Þeir hafa ákveðnar varanlegar undanþágur í öðrum málum en sjávarútvegsmálum vegna þess að þeir höfnuðu í fyrstu tilteknum sáttmálum Evrópusambandsins.
Með öðrum orðum eru stjórnvöld í Hollandi, undir forystu forsætisráðherrans Robs Jetten, alls ekki hrópandinn í eyðimörkinn þegar þau segja að sameiginleg sjávarútvegsstefna Evrópusambandsins sé óumsemjanleg. Þvert á móti er það í fullu samræmi við afstöðu sambandsins í þeim efnum og Lissabon-sáttmálann. Hagsmunaaðilar í sjávarútvegi á Írlandi hafa þegar lýst því yfir að verði Íslandi veitt einhverjar undanþágur í þeim efnum, ekki aðeins varanleg undanþága frá yfirstjórn Evrópusambandsins heldur einhver frávik yfir höfuð, verði gerð krafa um það sama af írskum sjávarútvegsfyrirtækjum. Erfitt yrði að neita því þar sem ekki má mismuna innan sambandsins á grundvelli þjóðernis. Þar liggur hundurinn ekki sízt grafinn.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Birtist áður í Morgunblaðinu 21. júlí 2026)
(Ljósmynd: Frá Djúpavogi. Eigandi: Luc Coekaerts)