Fullyrða má svo gott sem að Ísland hefði ekki orðið aðili að EES-samningnum fyrir rúmum 30 árum síðan ef litið hefði verið svo á að innleiða þyrfti bókun 35 við samninginn með þeim hætti sem nú stendur til af hálfu stjórnvalda. Bæði ef horft er til þeirra umræðna sem fram fóru á vettvangi stjórnmálanna á þeim tíma og ekki síður á meðal lögspekinga. Hvernig staðið var að málinu var í raun ein af forsendunum fyrir því að af aðild landsins að samningnum varð.
Með frumvarpi Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur utanríkisráðherra varðandi bókun 35, sem ráðherrann mælti fyrir á Alþingi í dag, verður fest í lög að regluverk frá Evrópusambandinu, sem innleitt hefur verið í gegnum EES-samninginn, njóti forgangs gagnvart lagasetningu sem á sér innlendan uppruna. Frumvarpið felur í sér fullkomna uppgjöf gagnvart kröfu Eftirlitsstofnunar EFTA (ESA) um forgang regluverks sambandsins sem áður hafði verið hafnað.
Hafa má þó í huga að Þorgerður Katrín er vitanlega hlynnt því að regluverk Evrópusambandsins gangi framar hérlendri lagasetningu enda yrði sú raunin kæmi til þess að Ísland gengi í sambandið. Sem aftur er einmitt ástæða þess að verið er að krefjast þess að það sama eigi við hér á landi vegna aðildarinnar að EES-samningnum. Hins vegar var flokkur hennar, Viðreisn, í skammlífri ríkisstjórn 2017 þegar stjórnvöld héldu enn uppi vörnum í málinu.
Verði frumvarpið að lögum verður til ný forgangsregla í íslenzkum rétti. Ólíkt þeim forgangsreglum sem þegar eru fyrir hendi þegar almenn lagasetning er annars vegar, þar sem yngri lög frá Alþingi hafa forgang gagnvart þeim sem eldri eru og sértækari lög gagnvart almennari, mun nýja reglan miðast við það eitt og aðeins eitt að umrædd löggjöf feli í sér innleiðingu hér á landi á regluverki sem við fáum frá Evrópusambandinu í gegnum EES-samninginn.
Með orðalaginu „nema Alþingi hafi mælt fyrir um annað“ í frumvarpinu segja stjórnvöld að áréttað sé að þingið geti ávallt sett lög sem fari gegn innleiddu regluverki frá Evrópusambandinu. Hins vegar myndi það kalla á sömu viðbrögð frá ESA og þau sem stjórnvöld hafa nú ákveðið að beygja sig fyrir. Hótun um samningsbrotamál. Hvaða líkur geta talizt á því að þingið muni setja lög í andstöðu við EES-samninginn og standa síðan í lappirnar í þeim efnum?
Versta mögulega staðan sem gæti komið upp, næði frumvarp utanríkisráðherra ekki fram að ganga og málið færi í kjölfarið hugsanlega fyrir EFTA-dómstólinn, væri sú að komizt yrði að þeirri niðurstöðu að stjórnvöldum bæri samkvæmt EES-samningnum að verða við kröfu ESA. Með öðrum orðum það sem frumvarpið felur í sér. Fari málið fyrir dóm er möguleiki á því að niðurstaðan verði Íslandi í vil en með frumvarpinu er sá möguleiki enginn.
Hjörtur J. Guðmundsson
sagnfræðingur og alþjóðastjórnmálafræðingur
(Ljósmynd: Fáni Evrópusambandsins. Eigandi: Hjörtur J. Guðmundsson)